يا قيس ان مع العزذلا ، ومع الحيوه موتا ، وان مع الدنيا آخره ، وان لكل شى ء رقيبا ، وعلى كل شى ء حسيبا ، وان لكل اجل كتابا ، وانه لابد لك من قرين يدفن معك وهو حى ، وتدفن معه وانت ميت ، فان كان كريما اكرمك ، وان كان لئيما اسلمك ، ثم لا يحشر الا معك ، ولا تحشر الامعه ، ولا تسئل الاعنه ، فلا تجعله الا صالحا ، فانه ان صلح آنست به ، وان فسد لا تستوحش الا منه ، وهو فعلك .
اين حديث شريف اگر چه همه آن نور است ، و هر جمله آن بابى از حقيقت را به روى انسان مى گشايد ، و براى اهل سر به سرى اشارت مىكند ، مع ذلك بايد در اين چند جمله دقت و تأمل بسزا كرد كه فرمود : با دنيا آخرت است ، نفرمود بعد دنيا آخرت است تا آخرت در طول زمانى دنيا قرار گيرد . و فرمود قرينى كه با تو دفن مىشود حى است و محشور نمى شوى مگر با او ، و وحشت نمى كنى مگر از وى به خصوص كه در آخر فرمود : آن قرين فعل تو است .
و
لَيْسَ لِلْإِنْسانِ إِلَّا ما سَعى
« 1 » براى انسان نيست مگر آنچه را كه سعى كرده است يعنى سعى او خود اوست او هر چه آموخت همانست و هر چه سعى كرد و كسب كرد و عمل كرد همان ، پس انسان همان علم و عمل خود است كه علم و عمل جوهرند نه عرض . سبحان الله ، سعى حركت است و حركت اضعف مقولات تسع عرضيه و از چنين عرض بغايت ضعيف ناپايدار ، گوهرى دائمى باذن الله تعالى ببار آيد كه گوهرهاى شب چراغ را با منزلت او نسبت
هامش
( 1 ) سوره نجم ، آيه 40 .