وزن الشّيطان .
فهذه هى الموازين المستخرجة من القرآن ، و هى بالحقيقة سلاليم العروج الى عالم السماء بل الى معرفة خالق الارض و السماء و هذه الاصول المذكورة فيها هى درجات السلاليم .
تبصرة موازين پنجگانهء ياد شده به همين عبارات صدر المتألهين در اسرار الآيات را متأله سبزوارى در شرح اسماء نقل كرده است « 1 » و در آغاز آن گفته است « و قد قسم صدر المتألهين قدّس سرّه فى مفاتيح الغيب و اسرار الآيات موافقا لبعض حكماء الاسلام خمسة اقسام » . و اين « بعض حكماء اسلام » را در ديباچه منطق منظومه به نام « لئالى منتظمه » به همين تعبير ياد كرده است و موازين پنجگانهء فوق را به نظم درآورده است و عبارت نظم و نثرش اين است :
هذا هو القسطاس مستقيما * و يوزن الدين به قويما
تلازم تعاند تعادل * من اصغر اوسط اكبر جلى
در شرح فرمايد :
قولنا تلازم اشارة الى اصطلاح بعض حكماء الاسلام فى تأويل كلام اللّه و تفسيره فعبّر عن الاستثنائىّ الاتصالى و الانفصالى به ميزان التلازم و ميزان التعاند ، و عن الاقترانى به ميزان التّعادل ، و عن الأشكال الثلاثة بموازين التعادل الاكبر و الاوسط و الاصغر ، و عن الكل بالموازين الخمسة .
اين « بعض حكماء اسلام » ابو حامد غزالى است كه مانند شيخ سهروردى اشراقى تغيير اصطلاح داده است . غزالى در چند جاى كتابش به نام محكّ النظر در منطق تصريح نموده است كه اصطلاحات متداول در علم منطق را تغيير به اصطلاحات خاصّى داده است . و غرضش از تغيير اين بود كه الفاظى مأنوس در نزد متشرعه ، جايگزين آن اصطلاحات متداول منطقى گردد ، كه از اين راه ، پندار بدبينى كه به علم منطق روى آورده بود حتى گفتهاند من تمنطق تزندق برداشته شود و علم منطق مكانت و مرتبت خود را از دست ندهد .
هامش
( 1 ) - ط 1 ، بند 42 ، صفحه 154 .