1 - بيرونى و گروهى از مفسران گفتهاند كه او يكى از پادشاهان حمير در يمن بود ، و شاهان يمن نامهاشان با كلمهء ( ذى ) آغاز مىشد ، و مقصود از سد در قرآن سدّ معروف مأرب است ، ولى شواهد تاريخى اين نظر را تأييد نمىكند ، چه هيچ شاه يمنى نبوده است كه مالك خاور و باختر شده باشد ، و توصيفى كه در قرآن از سد مىآيد با سد مأرب توافق ندارد .
2 - و رازى و ديگران از رأيى پيروى كردهاند كه اسكندر مقدونى را منظور از ذو القرنين مىشمارند ، بدان سبب كه به پادشاهى شرق و غرب رسيد ، و نيز بدان جهت كه داستان او در ميان مردمان رايج بوده است كه دربارهء او از پيغمبر ( ص ) پرسش كرده بودند ، و او نيز اين رأى را نپسنديد ، بدان جهت كه اسكندر از پيروان ارسطو بود ، و تعليمات اسكندر جنبهء الهى نداشت و آيات قرآن را نمىتوان بر او منطبق ساخت ، و علاوه بر اين از او خبرى به ما نرسيده است كه حاكى از ساختن چنين سدى به توسط او بوده باشد .
3 - اما محقق مسلمان هندى ، ابو الكلام آزاد ، كه مدت زمانى وزير فرهنگ هندوستان بود ، بر اين اعتقاد است كه كورش كبير از فاتحان شرق و غرب بوده ، و به بحث مفصلى در اين باره پرداخته و چنين استدلال كرده است كه كورش ، بنا بر آنچه از مورخان يونانى همچون هرودوت نقل شده ، با وجود دشمنى يونانيان با وى ، مردى صالح بود ، و يهوديان بدان جهت از او قدردانى مىكنند كه آنان را از شر دشمنان دينشان رهايى بخشيده بود ، و از آن روى دربارهء او از پيغمبر پرسش كردند كه علاقه ميان آنان و كورش محكم و در كتابهاشان به او اشاره شده بود ، و ابو الكلام اين نكته را اضافه كرده است كه در كاوشهاى منطقهء استخر فارس به مجسمهاى از كورش دست يافتهاند كه داراى دو بال و بر بالاى سرش تاجى با دو شاخ گوسفند است و بنا بر نظر بعضى از مفسران درست ذو القرنين را مجسم مىسازد .
براى تأييد نظر خود به اين مطلب اشاره كرده است كه سدّ آهنينى كه هنوز در كوههاى قفقاز در منطقهاى به نام داريال ، ميان درهء ولادى كيويكز و درهء تفليس
تفسير هدايت (فارسى) — صفحة 472
مساهمون: احمد آرام
ص٤٧٢