بسم اللَّه الرحمن الرحيم ( مقصود از اين مقاله يك مرور كلى و اجمالى بر وضوع مردم عادى شيعه در قرنهاى چهارم و پنجم است كه طبعا قسمتى از آن در بارهء روابط پيروان تسنن و تشيع در آن دو قرن خواهد بود و بسيارى از مطالب ، با شهر بغداد مولد و موطن شريف رضى و بزرگترين شهرهاى اسلام و مهمترين مركز تمدن اسلامى در آن عصر ارتباط خواهد داشت ) .
يك نظر كلى
دو قرن چهارم و پنجم ، حقا بايد از درخشانترين قرنها در تاريخ تشيع به حساب آيد ، اين دو قرن از بسيارى جهات با قرنهاى قبل و بعد از خود ، تفاوت دارد . صدها تن از علماى بزرگ در آن به وجود آمدند كه نظائر بسيارى از آنان را در قرنهاى ديگر ، كمتر مىتوان يافت « 1 » ، كسانى همچون شيخ كلينى و شيخ صدوق و شيخ مفيد و شيخ طوسى و شريف مرتضى و شريف رضى در آن عصر مىزيستند ، كتب اربعه و صدها كتاب ديگر از امهات كتب شيعه و از همه مهمتر كتاب شريف نهج البلاغه در آن زمان تدوين يافت ، علماى شيعه فرصت پيدا كردند تا در بارهء اثبات حقانيت اعتقادات خود با مخالفان ، به بحث و مناظره بپردازند و فقه خود و مبانى استوار و غير قابل انكار آن را به ديگر فرقههاى ارائه كنند و كتابهايى همانند انتصار شريف مرتضى و خلاف شيخ طوسى تأليف شد « 2 » ، فشارها و محدويتهايى كه بر شيعه وارد مىآمد به نسبت زيادى تعديل يافت ، پيروان تشيع توانستند شعارهاى خود را آزادانه بر پا دارند . چند حكومت شيعى مذهب در اطراف سرزمينهاى
هامش
( 1 ) مرحوم شيخ آقا بزرگ تهرانى در كتاب طبقات اعلام الشيعه القرن الرابع ، ( نوابغ الرواة فى رابعة المئات ) نام متجاوز از هزار تن از علما و محدثان شيعه قرن چهارم را با مختصرى از شرح حالشان ، ذكر كرده است .
( 2 ) كتاب انتصار ، ظاهرا نخستين كتاب در بارهء مسائلى است كه از مختصات فقه شيعه به حساب مىآمده و شريف مرتضى مداركى از كتاب و سنت و آراء موافقى از فقهاى مذاهب ديگر اسلامى براى آنها آورده است و نيز بايد آن كتاب جزو نخستين كتابهايى به حساب آيد كه در بارهء تقارن ميان فقه شيعه و فقه ديگر مذاهب اسلامى تأليف شده است كتاب الخلاف شيخ طوسى در همين زمينه است اما مفصلتر كه شيخ در آن كتاب در هر مسألهاى ابتدا عقيدهء هر يك از مذاهب اربعه را در بارهء آن مسأله ذكر مىكند ، آن گاه رجحان عقيدهء شيعه را با استناد به كتاب و سنت در خصوص آن بيان مىدارد .