را كه آن نيز فنّى است از جدل وبناى آن بر ظنون واهية است كه اتّفاق آراء در آن بسيار نادر است ، وضع كردند تا استنباط احكام شرعيه ومسائل فرعيه به آن نمايند وطائفهى اماميه در زمان خوف وتقيه مىبودند وبا منسوبين به علم أهل ضلالت ، مخالطت تمام مىنمودند ، واز ايشان سخنان باطل در كسوت حق مىشنيدند ، بلكه در صغر سن با كتب ايشان الفت مىگرفتند - چنانكه بعضي از فضلا بيان فرمودهاند ( « 1 » ) : چرا كه متعارف ومتداول در مدارس ومساجد وغير آن كتب ايشان مىبوده وتعليم وتعلّم در آن جارى مىشد ، زيرا كه ملوك وأرباب دول از ايشان بودند ومردمان تابع ملوك وأرباب دول مىباشند . چنانكه گفتهاند : « الناس على دين ملوكهم » .
وبدين منوال مدتي گذشت تا آنكه اشتباه تمام در أصول طائفتين پيدا شد وعلم با جهل مختلط گرديد ودر أموري چند كه خدا ورسول خدا در آنها سخن نگفته بودند واز آن سكوت فرموده بودند ، سخن گفتند ومجادله ومناظره ، وكار به اين حد از اختلاف انجاميد ، وطريق قدماي مشايخ اماميه - رضوان الله عليهم - كه اقتصار بر سماع مجرّد بود از أهل عصمت - صلوات الله عليهم - در همهى احكام از أصول وفروع متروك شد وحكم به آراء وأهواء كه شيوهى أهل ضلالت است در اين طائفه نيز پديد آمد ، با آنكه در محكمات قرآن چندين جا نهى از متابعت ظن ورأى وارد شده ( « 2 » ) ودر اخبار أهل البيت ( ع ) نيز چندين موضع نهى از متابعت رأى واجتهاد وفتوى به غير سماع از أهل عصمت وسؤال از أهل ذكر كه امر به آن در قرآن واقع شده است . وچون متابعت ظن ورأى وپيروى عقل وعاقلى در أمور دينيه ومسايل شرعيه از أصول تا فروع توان نمود با اين همه اختلاف وتباين كه در عقول وآراى بني آدم مىباشد ، هيهات هيهات ، بهترين
هامش
( 1 ) - رجوع شود به : الفوائد المدنية : 273 - 274 .
( 2 ) -« وَما يَتَّبِعُ أَكْثَرُهُمْ إِلَّا ظَنًّا إِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً »، يونس : 36 ؛« وَما لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئاً »، نجم : 28 .