* نصب دائره هنديه در مدرسهء حجتيه قم
اينجانب [ حسنزاده آملى ] در دوشنبه 25 ج اسنه 1383 ( ه ق ) برابر با مهر 1342 ( ه ش ) بهقصد اقامت در قم ، از تهران مهاجرت كرده است در همان اوان ، محصلين مدرسه حجتيه قم برايم حكايت كردند كه در يك گوشه حوض مدرسه نامبرده جناب علّامه طباطبايى ، دايره هنديه « 1 » براى تعيين سمت قبله و تشخيص خط نصفالنهار كه زوال ظهر از آن در هرروز معلوم مىگردد به افق قم ، كار گذاشتهاند كه متأسفانه در حفظ آن كوتاهى شد و چنان اثر علمى و عملى ضايع گشت . « 2 »
هامش
( 1 ) بحث علمى دايره هنديه : تنها در دو روز از سال ، يكى روز اوّل بهار و ديگرى روز اوّل پاييز كه دو نقطهء اعتدالى است و خورشيد در دو نقطه مشرق واقعى قرار مىگيرد ، دايرهاى [ با مشخصاتى كه ذكر مىشود دايرهء هنديه گفته مىشود ] كه بر زمين مسطحى رسم مىكنند و شاخصى مخروطى شكل كه نوك آن تيز باشد و طول آن بيش از نصف شعاع دايره نباشد بر مركز دايره قرار مىدهند قبل از ظهر سايه شاخص بيرون از دايره مىافتد و مترصد مىشوند تا وقتى كه سايه نوك شاخص روى محيط دايره ( كه البته در جهت غرب است ) مىافتد محل آن را نشانه مىكنند سپس سايه شاخص داخل در دايره مىشود و تدريجا تا موقع ظهر كوتاه مىگردد و بعد از ظهر افزايش مىيابد تا اينكه مجددا روى محيط دايره در جهت شرق قرار مىگيرد : اين نقطه را به نقطه اوّل متصل كرده و از وسط آن خط ، خطى به مركز دايره رسم مىكنند ، كه يك سرش مشرق افق را نشان مىدهد و سر ديگرش مغرب افق را ، در نتيجه دايره به دو نيم دايره تقسيم مىشود ، خط ديگرى عمود برآن خط ترسيم مىكنند كه يك سرش نقطه جنوب را نشان مىدهد و سر ديگرش نقطه شمال را ، كه اين خط شمال و جنوب است كه هنگام ظهر سايه شاخص روى آن قرار مىگيرد ، و اين خط را نصفالنهار آن افق مىناميدند .
و معلوم است كه فاصله ميان هريك از اين چهار نقطه نود درجه است ، و فرض كنيد شهرى كه اين دايره ( كه آن را دايره هنديه مىناميدند ) ترسيم شده ، سى درجه با خط استواء فاصله داشته باشد . در اين صورت اگر سكنه اين شهر در موقع نماز سى درجه از نود درجه از جنوب بهطرف مغرب برگردند ، درست رو به قبله ايستادهاند .
( با علّامه در الميزان ؛ ج 2 ، ص 309 و 310 ، ذيل سؤال 1056 ، از گردآورنده ) .
( 2 ) يادنامهء مفسر كبير ، ص 88 ؛ از بيانات استاد حسنزاده آملى .