* تدريس علم هيأت در قم
وقتى جناب استاد علّامه طباطبايى به اينجانب [ حسنزاده ] فرمودند در اوائل كه از تبريز به قم آمدم شرح چغمينى را تدريس مىكردم .
را قم گويد : شرح چغمينى از كتب هيأت است . ماتن آن محمود بن محمد بن عمر چغمينى مؤلّف قانونچه در طب است ، و شارح آن قاضىزاده رومى است .
شارح از راصدين رصدخانه سمرقند است و در عمل زيج « 1 » الغ بيكى ،
سهمى بسزا دارد . اين كتاب در ترتيب تدريسى و كلاسيكى فن هيأت از متوسطات است . « 2 »
شاگرد ديگر علّامه ، سيد محمد حسين حسينى تهرانى مىگويد : ايشان در هيأت قديم استاد بودند ؛ به پايهاى كه بهآسانى مىتوانستند استخراج تقويم كنند ؛ و يك دوره از آن را به ما درس گفتند . « 3 »
هامش
( يكى از اشكال مقالهاى باشد عنوان نشد نه در اصول اقليدس و نه در اكرما نالاوس و ديگر متوسطات و نه در مجسطى بطلميوس خواه به تحرير خواجه و خواه به تحرير مغربى اندلسى ( محيى الدين يحيى بن محمد بن ابى الشكر المغربى الاندلسى ) هرچند اصول اقليدس متكفل فروع رياضيات مىباشد و اگر مسألهاى رياضى در آن عنوانى خاص ندارد و به اصطلاح يكى از اشكال مقالهاى نيست ، بايد به استبانه اشكال ديگر مربوط به آن مسأله استنباط شود چنانكه در هر فن حكم هر اصل و فروع آن همين است و استاد در رياضيات كسى است كه مثلا بتواند تثليث زاويه را از آن اصول استخراج كند .
پوشيده نماند كه سخن در اين است كه زاويهاى به برهان هندسى تثليث شود نه اينكه بهوسيله آلت نقاله يا ديگر آلات اندازهگيرى زوايا ، تثليث زاويهاى صورت گيرد چه اينكار آسان است مثلا همانطور كه به شكل نهم مقاله اولى اصول اقليدس برهان هندسى بر تنصيف زاويه اقامه شده است ، براى تثليث زاويه نيز برهان هندسى اقامه و ترسيم گردد . [ توضيح پاورقى از استاد حسنزاده آملى ، يادنامه مفسر كبير ، ص 87 ] )
( 1 ) زيج ، نزد منجمان كتابى است كه در آن احوال حركات كواكب را ثبت نمايند . و باز زيج قانونى است منجم را در شناختن نقوش و اوضاع فلكى خطوط متداول . . . ( فرهنگ معارف اسلامى ، ج 2 ص 968 ؛ بهنقل از كشاف 1 / 673 ) .
( 2 ) يادنامه مفسر كبير ، ص 88 ؛ از سخنان استاد حسنزاده آملى .
( 3 ) مهر تابان ، ص 13 .