و از آن جهت كه به علل ناقصهء خود منسوباند ممكن و قابل تغيير مىباشند - عبارت است از :
1 . معنى قضا و قدر .
2 . قضا قابل تغيير نيست و قدر قابل تغيير است .
3 . شرور به خداوند نسبت ندارد .
ما در اينجا تنها دربارهء اين مطالب توضيحاتى مىدهيم .
معناى قضا و قدر
كلمهء « قضا » به حسب اصل لغت همانطور كه « راغب » در مفردات القرآن مىگويد به معنى فيصله دادن است ، خواه فعلى باشد و خواه قولى ، خواه به خداوند نسبت داده شود و يا به غير خداوند .
كلمهء « قضا » در مورد « حكم » زياد استعمال مىشود . ظاهراًاين بدان جهت است كه حكم ، پايان دهندهء و قطعى كنندهء يك جريان است . كلمهء « قضا » مرادف با « حكم » نيست زيرا در مواردى به كار برده مىشود كه استعمال كلمهء « حكم » در آن موارد به هيچوجه صحيح نيست ، مثل
« فَقَضاهُنَّ سَبْعَ سَماواتٍ »
« 1 » در اين آيه قضا به معناى خلقت است ، يعنى خداوند هفت آسمان را خلق كرد و كار آفرينش آنها را تمام نمود .
و يا
« فَإِذا قَضَيْتُمْ مَناسِكَكُمْ »
« 2 » يعنى هرگاه مناسك و عبادتهايتان را تمام كرديد و يا
« وَ قُضِيَ الْأَمْرُ »
« 3 » آنچه بود گذشت و قطعيت يافت ؛ در همه اين موارد مفهوم فيصله دادن و پايان بخشيدن و قطعى كردن را مىدهد ، ولى صحيح نيست كه در اين موارد به جاى كلمهء « قضا » كلمهء « حكم » به كار برده شود . البته بسيارى از موارد هم هست كه
هامش
( 1 ) . فصلت ، آيهء 12 . .
( 2 ) . بقره ، آيهء 200 . .
( 3 ) . همان ، آيهء 210 . .