اسلامى چيزى را بر حكمت اسلامى تحميل كرده باشد ، بلكه الهام بخش فلسفهء اسلامى شده است ؛ يعنى فلسفه و حكمت اسلامى در عين حال كه آزادى خود را حفظ كرده و صرفاً در چهارچوب براهين عقلى طى طريق كرده است ، از كتاب و سنّت الهامهاى ذىقيمتى گرفته است ، و همين الهامها سبب شده است كه ميان الهيات اسلامى و الهيات غير اسلامى اعم از يونانى و مسيحى و يهودى و غيره تفاوتى از زمين تا آسمان پيدا شود .
اصول مسائلى كه در بحث قضا و قدر لازم است مورد توجه قرار گيرد عبارت است از :
1 . معناى لغوى و اصطلاحى قضا و قدر .
2 . مفهوم قضا و قدر و لوح و قلم و كتابت و غيره در آثار اسلامى .
3 . تاريخچهء قضا و قدر در دنياى قبل از اسلام .
4 . تاريخچهء آن مسئله در دنياى اسلام .
5 . تفاوت مفهوم قضا و قدر اسلامى با ساير مكتبها .
6 . اقسام قضا و قدر : علمى و عينى ، حتمى و غيرحتمى .
7 . مسئلهء بَدا و تغيير قضا و قدر از جانب خدا .
8 . امكان و يا عدم امكان تغيير و تبديل قضا و قدر به وسيلهء انسان .
9 . نقش عوامل طبيعى و غير طبيعى در حواداث از نظر قضا و قدر .
10 . مسئلهء اجبار يا اختيار انسان از نظر قضا و قدر و آثار سوء عقيدهء جبر .
11 . شرور و نقصانات از نظر ارتباط با قضا و قدر .
12 . قضا و قدر و جبر و اختيار در مكاتب مادى .
بحث و بررسى دربارهء همه اينها خود يك رسالهء مستقلى خواهد بود . ما در كتاب انسان و سرنوشت دربارهء اكثر اين مسايل بحث كردهايم .
آنچه در اين مقاله بحث شده است - پس با ذكر مقدمهاى دربارهء اينكه نظام عالم نظام ضرورى است و اشيا در ضرورت خود مستند به واجبالوجود مىباشند و اشيا از آن جهت كه به علل تامّهء خود منسوباند ضرورى و غير قابل تغييرند
تحريرى بر اصول فلسفه و روش رئاليسم ( فارسى ) — صفحة 308
مساهمون: الشيخ محمد باقر الشريعتي الأصفهاني
ص٣٠٨