چكيده
الف ) ملاك تقدّم و تأخّر ، عبارت است از امر مشترك ميان متقدم و متأخر كه بهرهء متقدم از آن بيش از نصيب متأخر است .
ب ) ملاك تقدّم و تأخّر در اقسام آن ؛
1 - در تقدم و تأخّر زمانى ، همان انتساب به زمان است ؛
2 - در تقدّم و تأخّر طبعى ، همان انتساب به وجود است ( انتساب جزء به موجود بودن ، مقدم است بر انتساب كل به موجود بودن ) ؛
3 - در تقدم و تأخّر علّى ، همان وجوب وجود است ( نسبت علّت تامّه به آن بيش از معلول است و لذا بر معلول تقدم دارد ) ؛
4 - در تقدّم و تأخّر ماهوى ( بالتّجوهر ) همان تقرر ماهيت است ( نسبت اجزاى ماهيّت به ثبوت و تقرّر ماهوى بيش از نسبت خود ماهيت نوعى است و لذا اجزاء مقدم بر كلّاند ) ؛
5 - در تقدم و تأخر به حقيقت و مجاز ، همان مطلق ثبوت و تحقق است ، اعم از تحقق واقعى يا مجازى ؛
6 - در تقدّم و تأخر دهرى ، همان بودن در متن واقع است ؛
7 - در تقدّم و تأخر رتبى ، همان نسبت قرب و نزديكى به مبدئى معين و محدود است ( آنچه به مبدأ نزديكتر باشد متقدم ، و آنچه دور تر باشد متأخر است ) ؛
8 - در تقدم و تأخر به شرف ، همان فضيلت و برترى در ارزشهاى متعالى است .
پرسش
1 . ملاك تقدّم و تأخّر را در هريك از اقسام تقدّم و تأخّر بهطور مختصر بنويسيد .
در سايه سار حكمت ، شرح و توضيح بدايه الحكمه ( فارسى ) — صفحة 306
مساهمون: محمد حسين آخوندى
ص٣٠٦