الفصل الثّاني في انقسامات العلّة
تنقسم العلّة إلى تامّة و ناقصة ، فإنّها إمّا أن تشتمل على جميع ما يتوقّف عليه وجود المعلول ، بحيث لا يبقى للمعلول معها إلّا أن يوجد و هي « العلّة التامّة » ، و إمّا أن تشتمل على البعض دون الجميع ، و هي « العلّة الناقصة » . و تفترقان من حيث إنّ العلّة التّامّة يلزم من وجودها وجود المعلول ، و من عدمها عدمه ، و العلّة النّاقصة لا يلزم من وجودها وجود المعلول ، و لكن يلزم من عدمها عدمه .
و تنقسم أيضا إلى الواحدة و الكثيرة ( 1 ) و تنقسم أيضا إلى ( 2 ) البسيطة ، و هي ما لا جزء لها ، و المركّبة ، و هي بخلافها . و البسيطة : إمّا بسيطة بحسب الخارج ، ( 3 ) كالعقل المجرّد و الأعراض ، و إما بحسب العقل ، ( 4 ) و هي ما لا تركيب فيه خارجا من مادّة و صورة ، و لا
هامش
( 1 ) - گاهى معلول تنها از موجود خاص و معينى پديد مىآيد به گونهاى كه اگر آن موجود معين تحقق نيابد هيچ موجود ديگرى نمىتواند نقش آن را در به وجود آوردن معلول موردنظر ايفا كند در اين صورت آن علّت را علّت واحد يا علت منحصر مىخوانند ، اما گاهى چند چيز و هركدام مستقلا و به نحو على البدل مىتوانند معلولى را ايجاد كنند كه به آنها علتهاى كثير يا علل جانشينپذير مىگويند .
( 2 ) - تقسيم علّت به بسيط و مركب درواقع به تقسيم موجود به بسيط و مركب بازمىگردد . موجود مركب موجودى است كه از چند جزء تشكيل مىشود ، امّا موجود بسيط موجودى است كه مركب از چند جزء نيست .
( 3 ) - بساطت و تركيب به لحاظ اجزاى خارجى ، يعنى ماده و صورت . در اين لحاظ موجودات عموما و موجودهايى كه علّت هستند خصوصا دو دستهاند :
الف - آنهايى كه در خارج ، مركب از ماده و صورتاند كه عبارتاند از جسم و انواع مندرج در آن ، مانند انواع جمادات و نباتات و حيوانات .
ب - موجودهايى كه در خارج ، مركب از ماده و صورت نيستند ، مانند جواهر چهارگانهء ديگر غير از جسم و كليهء اعراض ، لذا همهء موجودات غير از اجسام به اين معنا بسيط هستند و از ماده و صورت خارجى تركيب نيافتهاند .
( 4 ) - بساطت و تركيب به لحاظ اجزاى عقلى ، يعنى جنس و فصل . در اين لحاظ نيز موجودات دو دستهاند :
الف - موجوداتى كه در تحليل عقلى دو جزء مشترك ( جنس ) و مختص ( فصل ) دارند ، مانند همهء ماهيات مندرج در دستگاه مقولات دهگانه .
ب - موجوداتى كه داراى چنين اجزايى نيستند ، مانند واجب تعالى و نيز انواع بسيطى كه در مقولات دهگانه مندرج نيستند .
بايد توجه داشت موجودى كه به اين معنا بسيط است ، يعنى فاقد جنس و فصل است قطعا به معناى پيشين نيز بسيط خواهد يعنى فاقد ماده و صورت خارجى است . پس آنچه جزء عقلى ندارد جزء خارجى هم ندارد ، امّا آنچه جزء عقلى ممكن است جزء خارجى داشته باشد و ممكن است نداشته باشد .