ترجمه و توضيح :
فصل سوم : مفاهيم ذاتى و عرضى
معانى كه معتبر در ماهيات مىباشند و در حدود ( تعاريف ) آنها اخذ مىگردند - و آنها معانى هستند كه ماهيت به ارتفاع آنها رفع مىگردد « 1 » - ذاتيات ناميده مىشوند ، و ماوراى اين معانى و مفاهيم ، عرضيات هستند كه بر ماهيت حمل مىگردند ، پس اگر انتزاع اين مفاهيم از ماهيت و حمل آنها بر ماهيت متوقف بر انضمام چيزى به ماهيت باشد ، محمولات بالضميمه نامگذارى شدهاند ، مانند انتزاع مفهوم « حار » ( گرم ) و حمل آن بر جسم ( كه متوقف است بر ) انضمام حرارت به جسم ، و اگر انتزاع و حمل آنها بر ماهيت ، متوقف بر انضمام چيزى نباشد ، مفاهيم عرضى خارج « 2 » محمول خواهند بود مانند مفهوم عالى و سافل ( مثلا مىگوئيم :
جوهر جنس عالى و حيوان جنس سافل است يا مىگوئيم : سقف بالا و كف پائين است )
و مفهوم ذاتى بهواسطه خواص آن از غيرمفهوم ذاتى تميز داده مىشود :
1 - يكى از آن خواص اين است كه مفاهيم ذاتى بيّن و آشكار هستند و در ثبوت آنها براى صاحب ذاتى احتياج به حد وسط نيست ( و به عبارت ديگر نياز به واسطه در اثبات ندارند ، زيرا تصور ذات از تصور اجزاء ذات منفك نخواهد بود ، همانگونه كه تصور اجزاء ذات مستلزم تصور ذات است )
هامش
( 1 ) مفاهيمى كه قوام ماهيت را تشكيل مىدهند .
( 2 ) يعنى خارج از ذات موضوع بوده و بدون توجه به انضمام امرى به موضوع حمل بر آن مىگردند ، و چون از صميم ذات موضوع انتزاع مىگردند ، « محمول من صميمه » هم به آن گفته مىشود .