الف : فعل از روى خواست و ارادهء فاعل انجام نمىشود و آن فاعل بالجبر است .
ب : فعل با ارادهء فاعل انجام مىگيرد ( و در اين صورت ) يا چنين است كه علم فاعل به فعل او در مرتبهء فعل و بلكه عين فعل او است و آن فاعل بالرضا است .
ج : و يا اينكه علم فاعل به فعل قبل از فعل او است ، و در اين صورت يا علم او مقرون و همراه با داعى زائد ( بر علم او ) است و آن فاعل بالقصد مىباشد .
د : و يا اينكه علم فاعل به فعل مقرون به داعى زائد نيست ، بلكه نفس علم فعلى او منشاء صدور معلول است ، در اين صورت يا علم او زائد بر ذات او است و آن فاعل بالعنايه است .
ه : و يا علم او زائد بر ذات او نيست ( بلكه عين ذات او است ) و آن فاعل بالتّجلّى است .
و : هريك از اقسام ياد شده فاعل هرگاه از اين جهت به فعلش نسبت داده شود كه او و فعلش ، فعل فاعل ديگر است ، فاعل بالتسخير مىباشد .
پس براى فاعل اقسام هشتگانه است :
1 - فاعل بالطبع : و آن فاعلى است كه علم به فعل خود ندارد و فعل ملائم با طبع فاعل است . مانند نفس انسان در مرتبهء قواى طبيعى بدنى ، كه افعال خود را بالطبع انجام مىدهد .
2 - فاعل بالقسر : و آن فاعلى است كه نه به فعل خود علم دارد و نه فعل ملائم با طبع او است ، مانند فاعليت نفس در مرتبه قواى بدنى هنگام مرض ، زيرا افعال نفس در اين حالت به خاطر عوامل قاسر از مجراى طبيعى منحرف مىگردند .
3 - فاعل بالجبر : و آن فاعلى است كه علم به فعل خود دارد و ( انجام فعل ) به اراده فاعل نيست ، مانند انسان ( هنگامى كه ) بر انجام فعلى كه اراده نكرده است وادار گردد .
ايضاح الحكمه ترجمه و شرح بداية الحكمه ( فارسى ) — صفحة 272
مساهمون: على ربانى گلپايگانى
ص٢٧٢