دوزخيان و امثال اينها . اين اشكال عجيبوغريب از چه بابى است آيا اين اشكال حقيقى و عينى هستند ؟ و با عقل سازگار است ؟
ج - از نظر عقل هيچ اشكالى ندارد ، زيرا مىتوان گفت همهء آنها از باب تمثلات برزخى و يا روحى بوده است ، و روايات معراج پر است از اين نوع تمثلات ، مانند مجسم شدن دنيا در هيأت زنى كه همهرقم زيور دنيايى به خود بسته و تمثل دعوت يهوديت و نصرانيت و ديدن انواع نعمتها و عذابها براى بهشتيان و دوزخيان و امثال اينها .
از جملهء مؤيداتى كه گفتار ما را تأييد مىكند اختلاف لحن اخبار اين باب است در بيان يك مطلب ، مثلا در بعضى از آنها درباره صعود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله به آسمان مىگويد كه به وسيلهء « براق » صورت گرفته و در بعضى ديگر بال جبرئيل آمده و در بعضى ديگر نردبانى كه يكسرش روى صخره بيت المقدس و سر ديگرش به نام فلك و آسمانها رفته است ، و از اين قبيل اختلاف تعبير در بيان يك حقيقت بسيار است كه اگر كسى بخواهد دقت كند در خلال روايات اين باب بسيار خواهد ديد .
بنابراين از همينجا مىتوان حدس زد كه منظور از اين بيانات مجسم ساختن امرى غيرجسمى و غيرمادى است به صورت امرى مادى به نحو تمثيل و يا تمثل و وقوع اين گونه تمثيلات در ظواهر كتاب و سنت امرى است
با علامه در الميزان ( فارسى ) — صفحة 657
مساهمون: مراد على شمس
ص٦٥٧