واضحترين بديهيات را درك نمىكند و به انكار امورى مىپردازد يا از مطالبى دفاع مىكند كه راستى مضحك است و اين نيست مگر به خاطر اينكه انسان وقتى گرم مرا و جدال مىشود همه چيز را غير از آنچه خودش مىگويد انكار مىكند .
و اينكه در بعضى از روايات گذشته خوانديم خصومت و جدال و مراء قلب را بيمار مىكند ممكن است اشاره به همين معنى باشد زيرا قلب به معنى عقل است و بيمارى آن به معنى عدم درك حقايق . و نيز اگر در حديث امير مؤمنان على عليه السلام آمده كه كسانى كه به جدال روى آورند كارشان به كفر مىكشد و يا اينكه جدال موجب شك در دين خدا و فساد يقين مىگردد ، همه اينها اشاره لطيفى است به آنچه در بالا گفته شد .
ديگر از آثار منفى اين اخلاق رذيله ايجاد عداوت و دشمنى در ميان دوستان و فراموشى ياد خدا و كشيده شدن به انواع دروغها است كه در احاديث گذشته به آنها اشاره شده بود دليل آن هم روشن است زيرا كسى كه مىخواهد با جدال و مراء بر دوستان خود غلبه كند و برترى بجويد آنها را بر ضد خود تحريك مىكند و غالباً گفتار آنها به تحقير و دشنام يكديگر مىكشد و اينها بدترين اسباب نفاق و جدائى است حتى گاهى براى توجيه سخنان خود به انواع دروغها متوسل مىشوند كه اين خود بلاى بزرگ ديگرى است و مجموع اينها سبب مىشود كه انسان از خدا دور گردد و در دام شيطان گرفتار شود و انسان را به هلاكت معنوى بيفكند .
به همين دليل در احاديث گذشته خوانديم كه انسان به حقيقت ايمان دست نمىيابد تا زمانى كه مراء و جدال را ترك گويد هر چند خود را بر حق بداند زيرا سخنان ستيزهجويانه در مسائل حق نيز سبب انواع خصومتها و عداوتها است و گاه انسان را به انواع گناهان ديگر مانند تحقير مؤمن و اهانت از طريق سخن يا اشارات دست و چشم و ابرو و دروغ و كذب و تكبر و برترىجوئى آلوده مىكند .
اضافه بر همهء اينها جدال و مراء ابُهَت و شخصيت انسان را در هم مىشكند و زبان جاهلان را به روى انسان باز مىكند اگر با افرادى نادان مجادله كند سبب هتك و توهين او مىشوند و اگر با دانشمندان ستيزهجوئى كند او را مغلوب و حقير
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 285
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص٢٨٥