آلودهء سرقت گردد ؟ فرمود : ممكن است . عرض كردند « يا رَسُولَ اللَّه الْمُؤْمِنُ يَكْذِبُ ؟ قالَ لا ، ثُمَّ قَرَءَ هذِهِ الايَةَ ؛ اى رسول خدا آيا مؤمن ممكن است دروغ بگويد ؟ فرمود : نه ، سپس آيه فوق را تلاوت فرمود » . « 1 »
البته بايد توجه داشت كه ايمان داراى مراحلى است .
* * * در دومين آيهء مورد بحث با صراحت مىفرمايد : « خداوند كسى را كه دروغگو و كفران كننده است ( هرگز ) هدايت نمىكند » . ( انَّ اللَّهَ لايَهْدِى مَنْ هُوَ كاذِبٌ كَفَّارٌ ) .
و در سومين آيه مورد بحث مىخوانيم : خداوند كسى را كه اسراف كار و بسيار دروغگو است هدايت نمىكند ( انَّ اللَّهَ لايَهْدِى مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ كَذَّابٌ ) .
مىدانيم هدايت و ضلالت به دست خدا است ، حتى پيامبر خدا هم اگر بخواهد كسى را هدايت كند ، تا خدا اراده نكند نمىتواند هدايت كند « انَّكَ لاتَهْدِى مَنْ احْبَبْتَ وَلكِنَّ اللَّهَ يَهدِى مَنْ يَشاءُ ؛ تو هر كس را دوست بدارى نمىتوانى هدايت كنى ولى خداوند هر كس را بخواهد هدايت مىكند » . « 2 »
ولى اين بدان معنى نيست كه خداوند گروهى را به اجبار هدايت و گروهى را به اجبار گمراه كند ، بعد گروه اول را در ميان نعمتهاى بهشتى غوطه ور سازد و گروه دوم را در آتش دوزخ فرو برد ، كه اين نه با عقل و منطق سازگار است و نه با عدل الهى .
بلكه منظور اين است ، هنگامى كه زمينههاى هدايت و ضلالت از طريق اعمال خود مردم فراهم شود ، خداوند هر كس را مطابق لياقت و شايستگىهايش پاداش مىدهد . دست گروهى را مىگيرد و به سرمنزل مقصود مىرساند ، و لطف و عنايتش را از گروه دوم بر مىگيرد ، تا سرگردان شوند ، و هرگز به سرمنزل سعادت نرسند .
و از مهمترين امورى كه زمينهء گمراهى را فراهم مىسازد ، دروغ و اسراف و كفران
هامش
( 1 ) . طبرسى در مجمع البيان ، ابو الفتح رازى در تفسير روح الجنان و برسويى در روح البيان ذيل آيه مورد بحث .
( 2 ) . قصص ، آيهء 56 .