بنابراين براى به دست آوردن اين فضيلت بزرگ اخلاقى ، مجموعهاى از صفات نيك را بايد در وجود خود زنده كرد . چرا كه بدون آنها حسن خلق آشكار نخواهد شد .
« غزّالى » در اينجا تعبير جالبى دارد و مىگويد : همان گونه كه صورت زيبا تنها به زيبايى چشمها بدون زيبائى بينى و دهان و گونهها حاصل نمىشود بلكه بايد تمام اعضاى صورت زيبا باشد ، تا حسن ظاهر به كمال برسد . در زيبائى باطن و حسن خلق تا قواى چهار گانهء آگاهى و غضب و شهوت و عدالت به حدّ اعتدال و كمال نرسد اين زيبائى حاصل نمىشود .
بىشك عامل
توارث
نيز در اينجا مؤثر است ، امام امير المؤمنين على عليه السلام مىفرمايد : « حُسْنُ الْاخْلاقِ بُرهانُ كَرَمِ الْاعْراقِ ؛ حسن اخلاق دليل بزرگوارى ريشههاى وراثت است » . « 1 »
و در جاى ديگر مىفرمايد : « اطْهَرُ النَّاسِ اعْراقاً احْسَنُهُمْ اخْلاقاً ؛ آنها كه ريشههاى پاكترى دارند ، اخلاق بهترى دارند » . « 2 »
اين نكته نيز در تمام مباحث اخلاقى نيز بايد مورد توجه باشد كه بدون امدادهاى الهى فراهم كردن فضايل اخلاقى ممكن نيست ، بايد دست به دامن لطف الهى زد و با تمام وجود از پيشگاهش توفيق به دست آوردن اين فضائل را نمود .
در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مىخوانيم : « الْاخْلاقُ مَنايِحٌ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ فَاذا احَبَّ عَبْداً سَنَحَهُ خُلْقاً حَسَناً وَ اذا ابْغَضَ عَبْداً مَنَحَهُ خُلْقاً سَيِّئاً ؛ اخلاق ، مواهب الهى است ، هنگامى كه بندهاى را ( به خاطر نيّات و اعمالش ) دوست دارد ، اخلاق نيك به او مىبخشد ، و هنگامى كه بندهاى را ( به خاطر نيّات و اعمالش ) مبغوض دارد اخلاق سوء به او مىدهد » . « 3 »
سيرهء پيشوايان
يكى از بهترين راهها براى كسب فضيلت حسن خلق ، و ملاحظهء آثار شگفتانگيز آن ، بررسى حال پيشوايان بزرگ دين است :
هامش
( 1 ) . غرر الحكم ، حديث شماره 4855 .
( 2 ) . همان ، حديث 3032 .
( 3 ) . بحار الانوار ، جلد 68 ، صفحه 394 ، حديث 64 .