تقوا ) رهنمون گردد ؛ و او نسبت به مؤمنان مهربان است ! » ( يا ايُّها الَّذينَ آمَنُوا اذْكُرُوْا اللَّهَ ذِكْراً كَثيراً وَ سَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَ اصيلًا - هُوَ الَّذى يُصَلِّى عَلَيْكُمْ وَ مَلائِكَتُهُ لِيُخْرِجَكُمْ مِنَ الظُّلُماتِ الَى النُّوْرِ وَ كانَ بِالْمُؤْمِنينَ رَحيماً )
قابل توجّه اين كه ، بعد از امر به مؤمنان در مورد ذكر اللَّه آن هم به صورت وسيع و گسترده ، و همچنين دستور به تسبيح ذات پاك او ، هر صبح و شام ، خبر از درود و رحمت خداوند و دعاى فرشتگان مىدهد ، و نتيجهء آن را خروج از ظلمتها به سوى روشنائى ذكر مىكند ؛ آيا اين همان چيزى نيست كه ما به دنبال آن هستيم كه ذكر خدا اثر عميقى در زدودن تاريكيهاى رذائل اخلاق از درون جان انسان دارد و او را تدريجاً به فضائل اخلاقى آراسته مىكند ؟
در تفسير الميزان آمده است كه آيهء اخير در واقع به منزلهء بيان علّت دستور « ذكر كثير » است كه در آيات قبل آمده است ؛ و اين سخن گواه بر مطلبى است كه در بالا ذكر كرديم . « 1 »
در اين كه منظور از ذكر كثير چيست ؟ تفسيرهاى مختلفى ذكر شده است :
بعضى گفتهاند : منظور اين است كه خدا را هرگز فراموش نكند .
بعضى گفتهاند : منظور ذكر اسماء و صفات حسنى است .
و بعضى طبق روايتى آن را به معنى تسبيحات اربعه را سى بار تكرار كردن ، و يا تسبيح حضرت فاطمه عليها السلام گفتهاند .
ابن عبّاس مىگويد : هر دستورى كه خدا مقرّر فرموده ، حدّ و حدودى دارد ، و به هنگام عذر ، ساقط مىشود ، جز ذكر خدا كه نه محدود است ، نه عذرى براى ترك آن وجود دارد !
به هر حال ، ذكر كثير مفهوم وسيعى دارد كه همهء آنچه در بالا آمد در آن جمع است .
و در اين كه منظور از « ظلمات » و « نور » ، در ذيل اين آيات چيست ؟ نيز تفسيرهاى متعدّدى كردهاند ؛ گاه به خروج از تاريكى كفر به سوى ايمان ، و گاه به خروج از ظلمات جهان مادّه به نور روحانيّت و معنويّت ، و گاه به خروج از ظلمات معصيت به نور اطاعت ،
هامش
( 1 ) . تفسير الميزان ، جلد 16 ، صفحهء 329 ذيل آيهء مورد بحث .