خدا گويان ، سياحت كنندگان ( كه پيوسته در ميان كانونهاى اطاعت خدا رفت و آمد دارند ) ركوع كنندگان ، ساجدان ، آمران به معروف ، نهى كنندگان از منكر و حافظان حدود الهى ( هستند ) و بشارت ده ( اين چنين ) مؤمنان را ! » « 1 »
8 - مراتب توبه
علماى اخلاق براى توبه و توبه كاران درجات و مراتب مختلفى ذكر كردهاند .
از يك نظر توبه كاران را مىتوان به چهار گروه تقسيم كرد :
گروه اوّل كسانى هستند كه از گناهان خويش توبه مىكنند ولى بعد از مدّتى توبه را مىشكنند و به گناه باز مىگردند بى آن كه تأسّف و ندامتى از كار خويش داشته باشند ، اينها در واقع در مرحله نفس امّاره قرار دارند و عاقبت و سرانجام آنها كاملًا مبهم و پر مخاطره است ، چرا كه ممكن است يكى از مراحل توبه و بازگشت به سوى خدا مقارن با پايان عمر آنها باشد و به اصطلاح عاقبت آنها به خير شود ، ولى اى بسا پايان عمر آنها با يكى از زمانهاى توبه شكنى همراه گردد ، و پايانى اسف انگيز و عاقبتى دردناك داشته باشند ، و به اصطلاح « عاقبت به شرّ » از دنيا بروند .
گروه دوم كسانى هستند كه از گناهان خود توبه مىكنند ، و راه طاعت و بندگى حق را ادامه مىدهند ، ولى گاه شهوات در مورد بعضى از گناهان بر آنها غالب مىشود و توبه را مىشكنند چون هنوز توان كافى در برابر شهوات پيدا نكردهاند ؛ ولى با اين حال ، از توبه شكنى نادم و پشيمانند و پيوسته به خود مىگويند اى كاش چنين گناهى را نكرده بوديم ، و انشاء اللَّه به زودى توبه خواهيم كرد .
اين گونه افراد هم در واقع در مرحلهء نفس امّارهاند ولى اميد نجاتشان زيادتر است .
گروه سوم توبه كارانى هستند كه بعد از توبه از گناهان بزرگ پرهيز مىكنند ، و نسبت به اصول طاعات پايبندند ، ولى گاه گرفتار بعضى از گناهان مىشوند ، بىآن كه بطور عمد قصد توبهشكنى داشته باشند ، امّا بلافاصله پشيمان شده و به سرزنش نفس خويشتن مىپردازند
هامش
( 1 ) . سورهء توبه ، آيهء 112 .