ساليان دراز باقى و برقرار مىماند . ) « 1 »
كودك بسيارى از سجاياى اخلاقى را از پدر و مادر و برادران بزرگ و خواهران خويش مىگيرد ؛ شجاعت ، سخاوت ، صداقت و امانت ، و مانند آنها ، امورى هستند كه به راحتى كودكان از بزرگترهاى خانواده كسب مىكنند ؛ و رذائلى مانند دروغ و خيانت و بىعفّتى و ناپاكى و مانند آن را نيز از آنها كسب مىنمايند .
افزون بر اين ، صفات اخلاقى پدر و مادر از طريق ديگرى نيز كم و بيش به فرزندان منتقل مىشود ، و آن از طريق عامل وراثت و ژنها است ؛ ژنها تنها حامل صفات جسمانى نيستند ، بلكه صفات اخلاقى و روحانى نيز از اين طريق به فرزندان ، منتقل مىشود ، هرچند بعداً قابل تغيير و دگرگونى است ، و جنبهء جبرى ندارد تا مسؤوليّت را از فرزندان بطور كلّى سلب كند .
به تعبير ديگر ، پدر و مادر از دو راه در وضع اخلاقى فرزند اثر مىگذارند ، از طريق تكوين و تشريع ، منظور از تكوين در اينجا صفاتى است كه در درون نطفه ثبت است و از طريق ناآگاه منتقل به فرزند مىشود ، و منظور از تشريع ، تعليم و تربيتى است كه آگاهانه انجام مىگيرد ، و منشأ پرورش صفات خوب و بد مىشود .
درست است كه هيچ كدام از اين دو جبرى نيست ولى بدون شك زمينهساز صفات و روحيّات انسانها است ، و بسيار با چشم خود ديدهايم كه فرزندان افراد پاك و صالح و شجاع و مهربان ، افرادى مانند خودشان بودهاند و به عكس ، آلوده زادگان را در موارد زيادى آلوده ديدهايم . بىشك اين مسأله در هر دو طرف استثنائاتى دارد كه نشان مىدهد تأثير اين دو عامل ( وراثت و تربيت ) تأثير جبرى غير قابل تغيير نيست . با اين اشاره به قرآن مجيد باز مىگرديم و مواردى را كه قرآن به آن اشاره كرده است ، مورد بررسى قرار مىدهيم .
1 - انَّكَ انْ تَذَرْهُمْ يُضِلّوُا عِبادَكَ وَ لايَلِدُوا الَّا فاجِراً كَفَّاراً ( سورهء نوح ، آيهء 27 )
2 - فَتَقَبَّلَها رَبُّها بَقَبُولٍ حَسَنٍ وَ انْبَتَها نَباتاً حَسَناً وَ كَفَّلَها زَكَرِيَّا ( سورهء آل عمران ، آيهء 37 )
هامش
( 1 ) . بحار الانوار ، جلد 1 ، صفحهء 224 .