ناگفته پيداست كه اين سفرهاى اربعه يا مراحل چهارگانه خودسازى و سير و سلوك الى اللّه ، راه ديگرى را مىپيمايد ، هر چند شباهتهايى در پارهاى از قسمتها ميان آن و شاخههاى چهارگانهء اخلاق كه در سابق به آن اشاره كرديم وجود دارد .
در قرآن مجيد مجموعهء آياتى وجود دارد كه به نظر مىرسد اصول كلّى اخلاق در آن ترسيم شده است .
از جمله ، مجموعهء آيات سورهء لقمان است ، كه از اين آيه شروع مىشود :
« وَلَقَدْ آتَيْنا لُقْمانَ الْحِكْمَةَ انِ اشْكُرْلِلَّهِ ؛ ما به لقمان حكمت بخشيديم ( و به او الهام كرديم ) شكر خدا را به جاى آور ! » ( سورهء لقمان ، آيهء 12 )
در زمينهء معارف و عقائد ، نخست سخن از شكر منعم مىگويد ، و مىدانيم مسألهء شكر منعم ، نخستين گام در طريق شناخت خداست ؛ و به تعبير ديگر - همان گونه كه علماى علم عقائد و كلام تصريح كردهاند - انگيزهء حركت به سوى شناخت خداوند همان مسألهء شكر نعمت است ؛ چرا كه انسان ، هنگامى كه چشم باز مىكند خود را غرق نعمتهاى فراوانى مىبيند ، و بلافاصله وجدان او وى را به شناخت بخشندهء نعمت دعوت مىكند ، و اين آغاز راه براى معرفة اللَّه است .
سپس به سراغ مسألهء توحيد مىرود ، و با صراحت مىگويد : « لاتُشْرِكْ بِاللَّهِ انَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظيِمٌ ؛ چيزى را همتاى خدا قرار نده كه شرك ظلم عظيمى است ! »
و در مرحلهء ديگر ، سخن از معاد مىگويد كه دومين پايهء مهمّ معارف دينى است ؛ مىگويد : « يابُنَىَّ انَّها انْ تَكُ مِثْقالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِى صَخْرَةٍ اوْ فِى السَّمواتِ اوْ فِى الْارْضِ يَأْتِ بِها اللَّهُ ؛ پسرم ! اگر به اندازهء سنگينى دانهء خردلى ( عمل نيك يا بد ) باشد و در دل سنگى يا گوشهاى از آسمانها و زمين قرار گيرد ، خداوند آن را ( در قيامت براى حساب ) حاضر مىسازد ! » ( سورهء لقمان ، آيهء 16 )
سپس به اصول اساسى اخلاق و حكمت عملى پرداخته و به امور زير اشاره مىكند :
1 - مسألهء احترام نسبت به پدر و مادر ، و شكرگزارى از آنها به دنبال شكر پروردگار ( وَوَصَّيْنا اْلِانْسانَ بِوالِدَيْهِ . . . . انِ اشْكُرْلى وَلِوالِدَيْكَ )
( سورهء لقمان ، آيهء 14 )
اخلاق در قرآن ( فارسى ) — صفحة 105
مساهمون: الشيخ ناصر مكارم الشيرازي
ص١٠٥