1 .
إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ * طَعامُ الْأَثِيمِ .
« اثيم » به كسى گفته مىشود كه در دنيا فراوان گناه كرده باشد . خداوند بيان كرده كه خوراك چنين كسى در روز قيامت از درختى است كه « زقّوم » نام دارد و ميوهء اين درخت را چنين توصيف كرده است :
كَالْمُهْلِ يَغْلِي فِي الْبُطُونِ * كَغَلْيِ الْحَمِيمِ .
« مهل » : تهماندهء روغن زيت است .
« الحميم » : داغ . دور نيست كه اين جمله كنايه از دردناكى و سختى عذاب باشد .
ملاصدرا در اسفار مىگويد : « درخت زقّوم عبارت از باورهاى باطل و اخلاق زشتى است كه صاحبش را به سوى آتش مىبرد » . در برخى از روايات آمده است كه بخل درختى از درختهاى جهنم و سخاوت درختى از درختهاى بهشت است .
2 .
خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلى سَواءِ الْجَحِيمِ .
به فرشتگان عذاب مىگويند : گناهكار را به زور به ميانهء دوزخ ببريد .
ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ .
اين آيه اشاره بدان دارد كه در جهنم ميوهها ، آبهاى داغ و لباسهايى هستند كه همگى از آتش سوزان مىباشند .
3 .
ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ * إِنَّ هذا ما كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ .
فرشتگان عذاب به ستمگر گناهكار مىگويند : تو قيامت را منكر شدى و گمان كردى كه از شكوه و بزرگى برخوردارى پس اينك آن برترىجويى و خودخواهىات را بچش . اگر من دربارهء هرچيزى ترديد داشته باشم ، در اين ترديد ندارم كه غارتكنندگان روزى انسانها كه از آن سلاحهاى جهنمى مىسازند و افراد بىگناه و غيرنظامى و زنان و كودكان آنها را مىكشند و حق را جز در هوسها و خواستهايشان نمىبينند ، استحقاق اينگونه عذاب را دارند و حتّى سزاوار عذاب سختتر و بالاتر از آن هم هستند . البتّه ، اگر در آنجا عذابى بالاتر از اين عذاب باشد . به جلد چهارم ، بخش :
« جهنم و سلاحهاى جهنمى » رجوع كنيد .
پس از آنكه خدا حالات گناهكاران را بيان كرد ، با آيات زير به حالتهاى پرهيزگاران در روز قيامت اشاره كرده است :