است . ترديدى نيست كه هيچكس بر ايمان آوردن مجبور نمىشود ، ليكن هركس به حرمت مردم تجاوز كند ، بايد ادب گردد و جلو تجاوزش گرفته شود ؛ چه ، او خود احترام خويش را از بين برده است . نيز كسى كه مسلمانزاده مىشود و آنگاه از اسلام برمىگردد ، كشتنش واجب است . همچنين ، هرگاه مسلمانى از روى اهانت و تحقير ، نماز و روزه را ترك كند ، تنبيه و تعزير مىشود و اگر بر ترك آنها پافشارى كند ، در مرحلهء چهارم كشته مىشود .
بنابراين ، آياتى كه به پيامبر گفت : تو وكيل آنان نيستى ، به غير موارد مزبور و نظاير آنها اختصاص مىيابد . و يا اينكه مىگوييم : اين آيات در زمانى نازل شد كه پيامبر صلّى اللّه عليه و آله نيروى بازدارنده و مجازاتكننده نداشت .
وَ كَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِتُنْذِرَ أُمَّ الْقُرى وَ مَنْ حَوْلَها .
اى محمّد صلّى اللّه عليه و آله ! دعوت به اسلام را نخست در شهر خودت ، مكه و شهرهاى اطراف آن آغاز كن ، آنگاه در سراسر جهان گسترش بده ؛ نظير هردعوت همگانى كه از زادگاهش آغاز مىشود ، بعد به ساير مناطق راه پيدا مىكند . به جلد سوم ، تفسير آيهء 92 از سورهء انعام رجوع كنيد .
وَ تُنْذِرَ يَوْمَ الْجَمْعِ لا رَيْبَ فِيهِ فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَ فَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ .
مراد از « يوم الجمع » ، روز قيامت است كه خداوند هرگونه ترديد را به وقوع آن نفى مىكند و در اين روز بهشتيان از دوزخيان جدا مىشوند . اين روز را بدين سبب « يوم الجمع » نام نهادهاند كه تمامى مردمان به منظور حسابرسى و كيفر در آن گرد مىآيند : « در آن روز كه مردم گرد آورده شوند و آن روز كه مردم را در آن حاضر آورند » . « 1 »
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَهُمْ أُمَّةً واحِدَةً .
اگر خداوند از روى جبر ، دين را بر مردم تحميل كند ، انسانيّت از انسان گرفته مىشود ، چون او در اين حالت بهسان پرى كه در معرض وزش باد قرار مىگيرد ، اراده و اختيارى ندارد . اين موضوع در آيهء 48 از سورهء مائده ، آيهء 93 از سورهء نحل و آيهء 118 از سورهء هود بيان شد و در جلد چهارم ، در
هامش
( 1 ) . هود ( 11 ) آيهء 103 .