سخن مشركان كه مىگفتند : « اينان را از آنرو مىپرستيم تا وسيله نزديكى ما به خداى يكتا شوند » . « 1 » جلد اوّل ، بخش : « شفاعت » نگاه كنيد .
حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ .
مفسران دربارهء اينكه ضمير « قلوبهم » به چه كسانى برمىگردد و سؤالكننده و سؤال شونده چه كسى است ، اختلاف كردهاند ؟ به قرينهء سياق ، بهتر است كه ضمير به
« مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ » *
برگردد و اينكه اين هراس و بيم در هنگام برپا شدن قيامت براى همگان پيش مىآيد ، مگر كسى را كه خدا بخواهد ، چنانكه در آيهء 87 از سورهء نمل آمده است : « و روزى كه در صور دميده شود و همه كسانى كه در آسمانها و زمين هستند - مگر آنها كه خدا بخواهد - بترسند و همه خوار و ذليل به سوى او روان شوند » . ما پيشتر چندين بار گفتيم : برخى از آيات قرآن برخى ديگر را تفسير مىكنند . بر اين اساس ، معناى آيه چنين مىباشد : در هنگام برپا شدن قيامت ، اهل آسمان و زمين به دو گروه تقسيم مىشوند : گروهى گرفتار بيم بزرگ مىشوند و گروهى در آنروز از اين بيم در امان هستند . خداوند به اين گروه اشاره مىكند : « مگر آنكه خدا بخواهد » . زمانى كه بيم و وحشت گروه نخست فروكش مىكند و آرام مىگيرد ، گروه دوم مىپرسند : پروردگار شما چه گفت ؟ يعنى سرنوشت و پايان كار ما چه خواهد شد ؟ گروه مورد سؤال در پاسخ مىگويد : خداوند حق را گفت و او بلند مرتبه و بزرگوار است . اين پاسخ بهطور كلى اشاره به اين نكته دارد كه خدا شريك و ياورى ندارد و هيچكسى نمىتواند در پيشگاه او كسى را شفاعت كند ، مگر با اجازه خود او .
قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ .
خطاب « قل » براى پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و آله و « يرزقكم » براى مشركان است . امّا روزى آسمان ، باران و نور و روزى زمين گياهان و كشتزارها مىباشد .
قُلِ اللَّهُ
بگوييد : خداست ، نه بتها ، نه فرشتگان و نه عيسى و
هامش
( 1 ) . زمر ( 39 ) آيهء 3 .