قيامت ، پرستندگان بتها و مقام و ثروت را محشور مىكند و از روى سرزنش و به خاطر رسوا كردن آنان ، از آنها مىپرسد : كجايند آنهايى كه شما به خاطرشان كار مىكرديد و به آنها اخلاص نشان مىداديد ، نه به خداوند ؟
قالَ الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ رَبَّنا هؤُلاءِ الَّذِينَ أَغْوَيْنا أَغْوَيْناهُمْ كَما غَوَيْنا تَبَرَّأْنا إِلَيْكَ ما كانُوا إِيَّانا يَعْبُدُونَ .
مراد از
« الَّذِينَ حَقَّ عَلَيْهِمُ الْقَوْلُ » ،
رهبران شرك و گمراهىاند .
مراد از « القول » ، كلمة العذاب ( عذاب الهى ) است كه در آيهء 71 از سورهء زمر آمده است :
« وَ لكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذابِ عَلَى الْكافِرِينَ ؛
بر كافران عذاب محقّق شده بود » . « هؤلاء » اشاره است به پيروان ضعيف آنان . معناى آيه چنين است : خداى سبحان هنگامى كه از مشركان مىپرسد : شريكان من كجايند ؟ پيروان اين رهبران شرك در پاسخ مىگويند :
پروردگارا ! ما از سركردگان و بزرگانمان پيروى كرديم و آنان هم ما را گمراه كردند .
سركردگان مىگويند : چنين نيست . ما اينان را بر شرك و گمراهى مجبور نكرديم ، بلكه آنها را به سوى شرك فراخوانديم و آنان از روى اختيار ، دعوت ما را اجابت كردند ، چنانكه ما هم با اختيار از هوسهاى خود پيروى كرديم و اينك ما از آنان و كارهايشان بيزارى مىجوييم . آنها ما را نمىپرستيدند بلكه بتها و شيطان را مىپرستيدند . آرى ، صاحبان منافع و هدفهاى شخصى با سادهلوحان اينچنين رفتار مىكنند و آنان را فريب مىدهند و ايشان را ابزارى براى رسيدن به هوسهاى خود قرار مىدهند ، تا اينكه كار بر آنان سخت مىشود و پيشامدهاى ناگوار ، بالاى سر پيروان و پيروىشدگان به گردش درمىآيد و اين گروه به آن گروه همان سخنى را مىگويند كه شيطان در قيامت به پيروانش مىگويد : من بر شما سلطهاى نداشتم ، جز اينكه شما را فراخواندم و شما اجابت كرديد . پس مرا سرزنش مكنيد و خودتان را سرزنش كنيد . . . من از شما بيزارم . . . من از خدا مىترسم و خدا سخت مجازات مىكند .
وَ قِيلَ ادْعُوا شُرَكاءَكُمْ .
در قيامت به ياران و دنبالهروان ستمكاران گفته مىشود :