الغلظة : شدّت ، درشتى .
اعراب
« كافّة » حال . هرگاه « لو لا » بر سر فعل درآيد ، چنانكه در آيه چنين است ، به معناى طلب مىباشد ؛ مانند هلّا ؛ و هرگاه بر سر اسم درآيد ، حرف است و بر ممتنع بودن چيزى به سبب وجود چيزى ديگر ، دلالت مىكند . مصدر ريخته شده از « ليتفقّهوا » ، مجرور به لام و متعلق به « نفر » است .
تفسير
وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً .
اين آيه با آيهء پيشين
ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ مَنْ حَوْلَهُمْ مِنَ الْأَعْرابِ أَنْ يَتَخَلَّفُوا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ
ارتباط دارد . دليل ارتباط دو آيه آن است كه وقتى آيهء قبلى نازل شد ، قبايل مسلمان گفتند : به خدا سوگند ، از اين روز به بعد از جنگ همراه پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و إله تخلّف نخواهيم كرد و به همين منظور ، همگى به مدينه سرازير شدند . از اينرو ، خدا اين آيه را فروفرستاد :
وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً ؛
يعنى از مؤمنان خواسته نمىشود كه در هر سريه ، همگى روانهء جهاد و جنگ شوند ، بلكه اين موضوع با اختلاف غزوهها و شرايط ، متفاوت خواهد بود . به عنوان نمونه ، گاهى جهاد عينا بر هرفرد واجب است و با جهاد برخى افراد از همگان ساقط نمىشود و گاهى شركت در جهاد ، واجب كفايى است كه هرگاه عدّهاى اين كار را انجام دهند ، از عهدهء ديگران ساقط است . امّا اينكه جهاد واجب كفايى باشد يا عينى ، تعيين آن به فرمان پيامبر صلّى اللّه عليه و إله بستگى دارد . اگر پيامبر صلّى اللّه عليه و إله فرمان عزيمت عمومى صادر كنند ، بايد همهء مسلمانان به جهاد بروند و اگر به گروهى از آنان دستور دهد ، بايد يك گروه به جهاد عزيمت كند .
فَلَوْ لا نَفَرَ مِنْ كُلِّ فِرْقَةٍ مِنْهُمْ طائِفَةٌ لِيَتَفَقَّهُوا فِي الدِّينِ وَ لِيُنْذِرُوا قَوْمَهُمْ إِذا رَجَعُوا