گفتند : او ديوانه است ، بدين اميد كه از طريق اين دروغ بستن ، بتوانند كسانى را كه به بهرهكشى و بردگى كشانده بودند فريب دهند . ازاينرو ، قرآن آنها را به تفكر و انديشه كردن دربارهء محمّد صلّى اللّه عليه و آله فرامىخواند ، با اينكه او همراه و همنشين آنهاست و آنان از وضعيت وى كاملا باخبرند و او را بارها آزمودهاند . قرآن آنها را فرامىخواند تا بينديشند : آيا ايرادى عليه او دارند و يا در عقل و آفرينش او نقصى مىبينند ؟
إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ مُبِينٌ .
او حق را بيان مىكند و به مخالفانش بيم مىدهد و اين تنها گناه او از نظر آنان است .
أَ وَ لَمْ يَنْظُرُوا فِي مَلَكُوتِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما خَلَقَ اللَّهُ مِنْ شَيْءٍ .
« مَلَكُوتِ »
مبالغه در ملك است و معنايش اين است : آسمانها و زمين و هرآنچه در آنهاست در سيطرهء او قرار دارند و نشاندهندهء يگانگى او مىباشند و هر خردمندى اگر بدون غرض به هرچيزى در اين جهان هستى بنگرد ، به خدا ، كتابها و پيامبران او ايمان مىآورد . امّا كسىكه جز به منافع خود نمىانديشد ، هرگز نه به سوى خدا راه مىيابد و نه به هيچ كار نيك ديگرى .
وَ أَنْ عَسى أَنْ يَكُونَ قَدِ اقْتَرَبَ أَجَلُهُمْ .
خداوند پس از آن كه كافران قريش را به انديشه كردن و غور نمودن در آفرينش جهان هستى و موجودات آن فرامىخواند ، آنها را به ياد مرگ كه نابودكنندهء تمام لذتها و پراكندهء تمام جمعيتهاست مىاندازد و اينكه بهزودى و بهطور ناگهانى با آن روبهرو خواهد شد و اين در حالى است كه آنان همچنان در گمراهى خود دست و پا مىزنند .
خدا آنها را به مرگ و فرا رسيدن اجل ايشان توجّه مىدهد ، تا شايد توبه كنند و به هدايت روى آورند .
فَبِأَيِّ حَدِيثٍ بَعْدَهُ يُؤْمِنُونَ .
ضمير
« بَعْدَهُ »
به قرآن برمىگردد . بيانى رساتر و دليلى نيرومندتر از قرآن وجود ندارد و كسى را كه دلايل خدا قانعش نسازد ، چيزى او را قانع نخواهد كرد .
مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلا هادِيَ لَهُ .
معناى اين جمله را پيشتر در تفسير آيهء 178 از همين سوره بيان كرديم .
وَ يَذَرُهُمْ فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ ؛
يعنى خدا