كسانىكه ايمان آوردهايد ، چون خدا و پيامبرش شما را به چيزى فراخوانند كه زندگىتان مىبخشد ، دعوتشان را اجابت كنيد » . در اينجا ، هدف ما اين نيست كه بر نبوّت محمّد صلّى اللّه عليه و آله استدلال كنيم ، « 1 » بلكه هدف اين است كه بيان كنيم : آيا كسى كه به محمّد صلّى اللّه عليه و آله ايمان نمىآورد ، مستحق مجازات است و يا در اين زمينه بايد قائل به تفصيل شد ؟
پيش از آنكه به فرق ميان عالم و جاهل و قاصر و مقصّر اشاره كنيم ، بايد اصول اصلى و معيارهاى اوّلى براى استحقاق مجازات و يا عدم آن را متذكّر شويم . با بيان اين معيارها ، حقيقت آشكار و تفاوت افراد با يكديگر ، مشخّص مىشود .
همگى بر اين امر وحدتنظر دارند كه انسان - هركه باشد و به هردينى كه اعتقاد داشته باشد - تنها پس از آنكه حجّت بر او تمام شود استحقاق عقاب پيدا مىكند و حجّت ، زمانى بر او تمام مىشود كه امكان دسترسى به دليل حق و توان عمل بر آن را داشته باشد ، امّا آن را بدون مجوّز ترك كند . بنابراين ، اگر اصلا دليلى بر حق يافت نشود و يا دليلى يافت شود ، لكن انسان بدان دسترسى نداشته باشد و يا اينكه به دليل ، دست يابد و دربارهء آن به تحقيق و كاوش نيز بپردازد ، امّا بازهم حق برايش مخفى بماند ، در تمامى اين اشكال ، وى معذور خواهد بود ، چراكه حجّت بر او تمام نشده است و كسى كه حقّ برايش ثابت نشود ، به سبب ترك آن مجازات نمىشود ، مگر آنكه در جستجو و تحقيق ، كوتاهى كند .
همچنين يكى از قواعدى كه با بحث فوق ارتباط دارد ، قاعدهء « الحدود تدرأ بالشبهات ؛ مجازاتها با شكها دفع مىشود » است . بنابراين ، تا زمانى كه احتمال مىدهيم شخصى در ترك حق معذور باشد ، جايز نيست بر وى حكم كنيم كه مجرم
هامش
( 1 ) . ادلّهء نبوت را در هنگام تفسير آيهء 23 - 25 سورهء بقره آورديم . بخشى از اخلاق رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله را در هنگام تفسير آيهء 160 از همين سوره ذكر خواهيم كرد .