« مِلَّةَ »
منصوب به فعل محذوف و به معناى : « نتّبع ملة ابراهيم » است .
« حَنِيفاً »
حال از
« إِبْراهِيمَ »
و
« صِبْغَةَ اللَّهِ »
منصوب است بنابر مصدريت [ مفعول مطلق ] و تقدير آن :
« صبغنا صبغة اللّه » است .
« صِبْغَةَ »
در جملهء
« وَ مَنْ أَحْسَنُ مِنَ اللَّهِ صِبْغَةً »
تميز تبديل شده [ محوّل ] از مبتداست ، زيرا در معنا اينگونه است : « و من صبغته أحسن من صبغة اللّه » .
تفسير
وَ قالُوا كُونُوا هُوداً أَوْ نَصارى تَهْتَدُوا .
ضمير
« قالُوا »
به اهل كتاب برمىگردد و بدين معناست : يهود گفتند : يهودى شويد تا هدايت شويد ، زيرا آنان گمان مىكنند كه راه راست منحصر به يهوديت است و نصارا نيز سخنى همانند سخن يهود گفتند : خدا به پيامبر بزرگش ، محمّد صلّى اللّه عليه و إله فرمود :
« قُلْ بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ » ،
بدين معنا كه ما نه از كيش يهوديت پيروى مىكنيم و نه از كيش نصرانيت ، بلكه از آيين ابراهيم پيروى مىكنيم .
ما در تفسير آيات : 111 - 113 سخنانى در توضيح ادّعاهاى يهود و نصارا و امثال آن بيان كرديم .
منطق جدل
ممكن است كسى بگويد : يهود گفتند : تنها ما برحقّيم . نصارا گفتند : ما تنها بر حقّيم . محمّد صلّى اللّه عليه و إله گفت : بلكه ابراهيم برحقّ است ، نه يهود و نه نصارا . تمامى اين سخنها در ظاهر صرفا ادّعا هستند . اگر استفاده از چنين منطق باطلى از سوى يهود و نصارا درست باشد ، از سوى خدا و پيامبرش درست نخواهد بود ، پس چگونه مىتوان آن را توجيه كرد ؟
پاسخ : غرض از سخن خداى تعالى :
« بَلْ مِلَّةَ إِبْراهِيمَ »
تنها نقض كردن ادّعاى يهود و ساكت كردن آنهاست ، نه اثبات حقيقت و براى انسان جايز است كه مدّعاى خصم