وجود و درجات نزول و صعود ، مختلف الحكم و الأثر شود ، چنانچه در نشئه نازله طبيعت ملازم با انفعال و تأثر است .
و اين ملازم نيست كه حكم آن در تمام نشئات چنين باشد تا آن كه محتاج باشيم :
اين قبيل اسماء را كه بر ذات مقدّس حق - تعالى شأنه - اجراء مىشود ، تأويل كنيم به ترتيب آثار .
يا بگوئيم : معنى رأفت حق تعالى و عطوفت او ، معامله نمودن آن ذات مقدّس است با مؤمنين ، معاملهء رأفت و عطوفت .
و همين طور نسبت به مقابلات اسماء جمالى .
و اين تأويلات علاوه بر برودت ، مخالف با برهان نيز هست . و عجب آن است كه محقق بزرگ و فيلسوف كبير ، جناب صدر المتألّهين - قدّس سرّه - در اين مقام اين تأويل بارد را فرموده ، چنانچه در شرح اصول كافى فرمايد :
« و إذا وُصِف اللّه بالرّأفة و الرّحمة - فإنّ من أسمائه الرَّؤوف الرّحيم - كان اتّصافه بهما على وجه أعلى و أشرف ، و كان باعتبار المظاهر و الآثار . و كذا نسبة الغضب إليه باعتبار ما يصدر عنه فى حقّ أعدائه » .
« 1 »
گرچه ممكن است مقصود ايشان از اين كه گويد : اتصاف ذات مقدّس به وجه اعلى و اشرف است ، اشاره به همان باشد كه ما ذكر كرديم . و قول ديگرشان كه گويند : « وَ كانَ بِاعْتِبارِ الْمَظاهِرِ . . . » ، اشاره به وجه ديگرى باشد ، به سبيل
هامش
( 1 ) - از آن رو كه از جملهء اسماء خداوند رؤف و رحيم است ، وقتى خدا به رأفت و رحمت موصوف مىشود ، اتّصاف وى به اين دو بر وجهى أعلى و اشرف بوده و به اعتبار مظاهر و آثار مىباشد . و همچنين است انتساب غضب به خدا كه به اعتبار آن چيزى مىباشد كه از وى در حق دشمنان حق ، صادر مىشود . ( شرح اصول الكافي ، ج 1 ، ص 435 ) .