محامد اللَّه هستند ، و لسان حمد آنها لسان ذات است ؛ و
رَبِّ الْعالَمِينَ
اشاره به ظهور اسم اللَّه در مرآت طبيعت است به مناسبت مقام ربوبيت ، كه ارجاع از نقص به كمال و از مُلك به ملكوت است و آن مختص به جوهر عالم مُلك است ؛ و رحمانيت و رحيميت از صفات خاصهء ربوبيت است ؛ و
مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ
اشاره به رجوع مطلق و قيامت كبراست .
و چون صبح ازل طالع شد و نور جلوهء احدى بر قلب عارف در طلوع آفتاب يوم القيامه تجلّى كرد ، سالك را حضور مطلق دست دهد ؛ پس به مخاطبهء حضوريه در محفل انس و مقام قدس به
إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَ إِيَّاكَ نَسْتَعِينُ
گويا شود ؛ و چون به خود آيد از جذبهء احدى و صحو بعد المحو حاصل آيد ، مقام هدايت خود و مصاحبين خود را در اين سير الى اللَّه طلب كند .
پس ، سورهء حمد جميع سلسلهء وجود است عيناً و علماً و تحققاً و سلوكاً و محواً و صحواً و ارشاداً و هدايتاً ؛ و اسم مظهر آن ، اسم اللَّه اعظم و مشيّت مطلقه است : فهو مفتاح الكتاب و مختامه و فاتحته و ختامه ؛ چنانچه اسم اللَّه ظهور و بطون و مفتاح و مختم است :
اللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ
« 1 » .
در تفسير حمد به لسان اهل معرفت
پس ، تفسير اين سوره به حسب ذوق اهل معرفت چنين است : به ظهور اسم اللَّه ، كه مقام مشيّت مطلقه و اسم اعظم الهى است و داراى مقام مشيّت رحمانيه ، كه بسط وجود مطلق است ، و مشيّت رحيميه ، كه بسط كمال وجود است ، عالمِ حمد مطلق و اصل محامد - كه از حضرت تعيّن اوّل غيبى تا نهايت
هامش
( 1 ) - « خداوند نور آسمانها و زمين است » . ( النور ( 24 ) : 35 )