و اين محتاج به مراقبه و محاسبه است . اگر با انگيزهء الهى مُلك جنّ و انس كسى را باشد ، بلكه اگر به دست آورد ، عارف باللَّه و زاهد در دنيا است . و اگر انگيزه نفسانى و شيطانى باشد هر چه به دست آورد اگر چه يك تسبيح باشد ، به همان اندازه از خداوند تعالى دور است و فاصله گرفته .
پسرم ! سورهء مباركهء حشر را مطالعه كن كه گنجينههايى از معارف و تربيت در آن است و ارزش دارد كه انسان يك عمر در آنها تفكر كند و از آنها به مدد الهى توشهها بردارد ، خصوصاً آيات اواخر آن از آنجا كه فرمايد :
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ
« 1 » تا آخر سوره . در همين آيهء كوچك لفظاً ، و بسيار بزرگ معناً ، احتمالاتى است سازنده ، هوشيار دهنده كه به بعض آنها اشاره مىشود :
1 - مىتواند خطاب به كسانى باشد كه اول مرتبهء ايمان را دارند مثل ايمان عامّه . در اين احتمال ، امر به تقوا امر به اولين مراتب آن است كه تقواى عامّه است و آن پرهيز از مخالفت احكام ظاهرى الهى است و مربوط به اعمال قالبى « 2 » است . به اين احتمال ، جملهء
وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ ما قَدَّمَتْ لِغَدٍ
تحذير از پيامدهاى اعمال ما است و شاهد است بر آنكه آنچه عمل مىكنيم خود آنها به صورت مناسب در نشئهء ديگر وارد مىشوند و به ما خواهند رسيد و آيات و اخبار زيادى در اين باره آمده است . تفكر در همين امر ، دلهاى بيدار را كفايت مىكند بلكه دلهاى مستعد را بيدار مىنمايد و ممكن است راهگشاى مراتب ديگر و مقامات بالاتر شود . و ظاهر آن است كه امر به تقوا مكرّراً ، تأكيد باشد ، گرچه احتمال ديگر هم هست . و قوله :
إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ
باز تحذير جديد است بر اين كه اعمال شما از محضر حق تعالى پنهان نمىماند ؛ چه همهء عالم محضر حق است .
2 - ممكن است خطاب به كسانى باشد كه ايمان را به قلب خويش رساندهاند . چه بسا كه انسان به حسب ظاهر ايمان و اعتقاد به شهادتين داشته باشد لكن قلب او از آن بىخبر
هامش
( 1 ) - سورهء حشر ، آيهء 18 : « اى آنان كه ايمان آورديد ، از خدا پروا كنيد ، و هر كس بنگرد براى فرداى قيامت چه پيش فرستاده و تقواى خدا پيشه سازيد ، خدا بدانچه انجام مىدهيد آگاه است »
( 2 ) - يعنى كارهاى اعضا و جوارح انسان .