اين نيست . در دل باز آشفتگى هست . و آشفتگى رو به تزايد هم مىشود ؛ يعنى الآن اگر فرض كنيد كه [ به ] فلان رئيس جمهور امريكا بگويند به اينكه خوب ، شما حالا چه مىخواهيد ، عاشق چه هستيد ، ميل داريد چه بكنيد . همهء همّش اين است كه شوروى كه يك خارى در چشم من است ، اين نباشد . به آن هم بگويند ، مىگويد اين امريكا يك خارى است در چشم من ، او نباشد . نمىفهمند اينها كه نه آن قدرتْ آمال است ؛ نه آن قدرت يك چيز ديگر است . در تمام فطرتها بلا استثنا ، در تمام فطرتها بىاستثنا ، عشق به كمال مطلق است ؛ عشق به خداست . عذاب براى اين است كه ما نمىفهميم ، ما جاهليم ، عوضى مىگيريم مسائل را . اگر روى همين فطرت ما پيش برويم به كمال مطلق مىرسيم .
اينكه انسان را معذَّب خواهد كرد اين است كه كمال را عوضى گرفته است . خيال مىكند كمال رئيس شدن است ، رئيس اداره شدن است . رئيس اداره كه مىشود ، مىبيند اينكه كم است اين ادارهء چه است ، رئيس يك كشور شدن است . وقتى رسيد ، مىرود سراغ آن كشور ديگر . آن هم وقتى رسيد ، مىرود سراغ ديگرى . همه عالم را به او بدهند باز سير نمىشود . براى اين است كه كمال مطلق آرزوى انسان است . فطرت انسان
فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها
« 1 » . اين فطرت توحيد است . فطرت كمال مطلق است . تا آنجا نرسيد ، هِى مىخواهيد . دنبال يك گمشدهاى شما هستيد . عوضى مىگيريد آن گمشده را . ماها همه عوضى مىگيريم . هر كس خيال مىكند اينكه آن چيزى كه ديگرى دارد كاش مال من بود ، وقتى پيش ديگرى مىروى ، مىگويد آن چيزى كه آن دارد كاش پيش من بود . هر دوشان هم برسند به آن مطلب ، مىبينند نه اين آن نبود . دنبال چيزى شما هستيد كه آن كمال مطلق است ؛ يعنى همه در فطرتشان خداست . و اين اثبات مىكند كه يك همچو كمال مطلقى تحقق دارد .
عشقِ فعلى محال است بىعاشق فعلى ، بىمعشوق فعلى . اين از ادلهء محكم ثبوت كمال مطلق است . پس ، اين قدر دنبال اين ورق و آن ورق و اين جبهه و آن جبهه و اين
هامش
( 1 ) - سورهء روم ، آيه 30 : « فطرت الهى كه خداوند بر اساس آن مردم را خلق كرده است » .