كه در متن جهنم است . يعنى رو نيست مثل اينكه آب از زيرش مىرود . وسط است . مثل يك پلى كه وسط آب غرق شده باشد . محيط هست جهنم بر صراط . و شما بايد از آنجا عبور كنيد . نه اينكه آن بالا هست و ما مىافتيم تويش . خير ، وسط است . مؤمن وقتى كه مىخواهد عبور كند ، عبور بايد بكند ، جهنم براى او هم هست ، لكن جهنم صدا مىكند كه نور من را دارى از بين مىبرى ، زود رد شو - در روايات ماست كه انبيا - كه ائمه عليهم السلام فرمودهاند اين راجع به همهء اولياست - كه « ما از صراط گذشتيم در صورتى كه خاموش بود جهنم :
جُزْنا وَ هِىَ خامِدَةٌ
براى اينكه اين خمود از خود شروع مىشود .
وقتى جهنم در خود آدم خامد است ، آن جهنم هم برايش خامد است . آن جهنمى كه به ما مىرسد اينى است كه از خودمان درست كرديم . هيچ چيز ما نمىبينيم اضافه از آنكه خودمان كرديم : ذلك بما
كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ
« 1 » ما خودمان درست كرديم جهنم را . در روايت است كه پيغمبر اكرم وقتى به معراج رفتند ، ديدند كه در بهشت يك دستهاى هستند كه مشغول كار هستند : گاهى مىايستند ، گاهى مشغول مىشوند . سؤال كرد از جبرئيل كه قصه چه است ؟ گفته بود اينها اعمال مردم است ؛ وقتى كه اينجا مىرسد مصالح است ، اينها عمل مىكنند . وقتى آنها از كار بازمىمانند ، اينها هم رها مىكنند . هيچ چيز از خارج به شما نمىرسد . هر چه هست از خود شماست . كوشش كردند انبيا و خداى تبارك و تعالى همهء انبيا را فرستاده براى اينكه شما را از اين ورطه نجات بدهد . از اينكه خودتان داريد درست مىكنيد . از اينكه خودتان مهيا كرديد براى آن عالم . همهء انبيا آمدهاند كه ما را نجات بدهند از اين چيزى كه خودمان با دست خودمان درست كرديم . و كم موفق شدند . چه هواهاى نفسانى ما غلبه كرد بر دعوتهاى آنها .
مقصودم از اين مزاحمت اين بود كه گمان نكنند ابَرقدرتها و گمان نكنند دولتمردها و گمان نكنند هيچ كس از افراد كه من قانعم به اينكه حالا بشوم فلان رئيس ، آشوبى كه در
هامش
( 1 ) - اشاره است به آيهء 30 از سورهء شورا : «وَ ما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَ يَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ» و آنچه از رنج و مصائب به شما مىرسد همه به خاطر اعمال زشت شماست ، در صورتى كه خدا بسيارى از اعمال بد را عفو مىكند » .