و هر صفت و نعتى كه براى موجود ثابت نشود مگر پس از تنزل آن به منزلى از منازل تعينات و تطور آن به طورى از اطوار تقييدات و تعانق آن با مرتبهاى از مراتب قصور و تلازم آن با حدّى از حدود فتور ، و بالجمله آنچه از ذات هستى نباشد و به حدود و ماهيات رجوع كند ، از صفات لازم السلب و ممتنع التحقق است در ذات كامل على الاطلاق . زيرا كه ذات كامل مطلق و صرف وجود چنانچه مصداق صرف كمال است مصدوق عليه سلب نقايص و حدود و اعدام و ماهيات است .
و اينكه مشهور بين محققين است كه صفات سلبيه رجوع به سلب واحد كند ، كه آن سلب امكان است ، « 1 » در نظر نويسنده درست نيايد ، بلكه چنانچه ذات مقدس مصداق ذاتى تمام صفات كمال [ است ] و هيچيك به ديگرى رجوع نكند - چنانچه قبل از اين به وضوح پيوست - همين طور مصداق بالعرض و مصدوق عليه سلب هر يك از نقايص نيز هست . و نتوان گفت كه اعدام و نقايص حيثيت واحده هستند و لا ميز في الاعدام ، زيرا كه اگر به حسب متن واقع و نفس الامر ملاحظه شود ، چنانچه عدم مطلق حيثيت واحده و مع ذلك كل اعدام است ، وجود مطلق نيز حيثيت واحده و كل كمالات است ، پس در اين نظر كه ملاحظهء « احديت » و غيب الغيوب است صفتى ثابت نتوان كرد - نه صفات حقيقيهء ثبوتيه و نه صفات سلبيّه جلاليه . ولى در نظر ديگر كه ملاحظهء مقام « واحديت » و جمع اسماء و صفات است ، چنانچه صفات ثبوتيهء كماليه متكثرند هر صفت كمالى را سلب صفت نقص ، كه مقابل با آن است ، لازم مىباشد ، و ذات مقدس به آن جهت كه مصداق بالذات « عالم » است ، مصداق بالعرض ليس بجاهل است ، و چون « قادر » است ليس بعاجز است . و چنانچه در علم اسماء مقرر است كه از براى اسماء [ و صفات ثبوتيه ] محيطيت و محاطيت و رياست و مرئوسيت است ، از براى اسماء و صفات سلبيه نيز بالتبع اين اعتبارات مىباشد .
بالجمله ، پس از آنكه معلوم شد ميزان صفات ثبوتيه و سلبيه ، مىتوان فهميد كه حركت ، كه متقوّم به قوّه و هيولى است و حدوث و تجدد در اصل ذات آن است ، در ذات مقدس كبريايى جلّ و علا راه ندارد .
و « تكلم » به اين معنى عرفى و مفهوم متعارف كه مورد سؤال راوى است صفت محدثهء متجددهاى است كه ذات حق تعالى منزه و مبرا از آن است . و اين منافات ندارد با اثبات كلام و تكلم ذاتى از براى حق تعالى در مقام ذات ، به يك معناى مقدس از تجدد و مبراى از حدوث .
هامش
( 1 ) اسفار اربعة ، ج 6 ، ص 118 ، « سفر » سوم ، « موقف » ، دوم ( بحث صفات حق تعالى ) .