از لمّيتى وراى ذات است ، به خلاف ساير موجودات .
و ايضا ، چون ذات مقدسش كامل مطلق و جميل على الاطلاق است ، كعبهء آمال همهء موجودات و غايت مقصد جميع سلسلهء كاينات است ، و خود كعبهء آمالى و غايت [ و ] مقصدى وراى خود ندارد ، چه كه ديگر موجودات ناقص بالذات و هر ناقصى مهروب عنه است بالفطرة ، چنانچه هر كاملى مرغوب فيه است ، پس غايت همهء حركات و افعال ذات مقدس است ، و از براى خود ذات مقدّس غايتى جز خود نيست - فَ
لا يُسْأَلُ عَمّا يَفْعَلُ وَ هُمْ يُسْأَلونَ .
[ 1 ] و ايضا ، چون ذات مقدسش در غايت القصواى جمال و كمال است ، نظام دايرهء وجود ، كه ظلّ آن ذات جميل است ، و در غايت القصواى كمال ممكن است ، و اين نظام كلى اتمّ نظامهاى متصوّر است ، پس سؤال از لمّيّت و غايت و غرض و فايده سؤالى از روى جهل و نقصان است ، چنانچه از ابليس لعين در هفت سؤال معروف واقع شده ، و حق تعالى به طريق اجمال و مجادلهء به وجه احسن از تمام آنها يك جواب داده [ 2 ] . پس ، حق تعالى به واسطهء غايت كمال فعلش مورد سؤال نبايد شود ، و ديگر موجودات مورد سؤال شوند به واسطهء نقص آنها ذاتا و فعلا .
و ايضا ، حق تعالى بواسطهء آنكه حكيم على الاطلاق است ، هر فعلى از او صادر شود در غايت اتقان است ، پس مورد سؤال نبايد شود ، به خلاف موجودات ديگر .
و ايضا ، حق تعالى چون هر فعلى از وجود مقدسش صادر شود ، از حاقّ ذات و اصل حقيقت و صراح ماهيت اوست ، و ديگر موجودات چنين نيستند ، پس او فاعل بالذات است و سؤال به لمّيّت در او باطل است ، به خلاف ديگر موجودات . و چون اراده و مشيت و قدرت عين ذات مقدس اوست ، فاعليت بالذات در آن ذات مقدس عين فاعليت بالارادة و القدرة است ، و شبههء فاعليت بالطبع نيايد . و اين يكى از مباحث شريفهاى است كه در محل خود مبرهن است ، و به آن حل كثيرى از شبهههاى متكلمين مىشود در ابواب متفرقهء معارف الهيه .
و از اين بيانات ارتباط اين جملهها كه در حديث شريف است و به طريق عليت هر يك براى ديگرى معلوم شود . پس ، چون فعل حق در كمال تمام و نظام اتمّ است ، سؤال نشود از آنچه كند ، و ديگران چون چنين نيستند سؤال شوند . و اين علت از براى آن است كه او اولى به حسنات باشد و بنده اولى به سيّئات باشد . و اين
هامش
[ 1 ] « خدا را دربارهء آنچه مىكند نمىپرسند ، و از ايشان مىپرسند . » اقتباس از آيهء بيست و سوم سورهء « انبياء » .
[ 2 ] « براى اطلاع از هفت شبههء ابليس رجوع كنيد به الملل و النحل ، شهرستانى ، ترجمهء افضل الدين صدر تركهء اصفهانى ، ص 28 .