پيغمبراناند پيغمبران به ارث نگذاشتند پول طلا و نقره ، و ليكن به ارث گذاشتند علم را ، پس كسى كه اخذ كرد از آن ، حظ بسيارى برد . » شرح بدان كه الفاظ روايت شريفه احتياج به شرح ندارد ، ولى اين چند خصلتى را كه رسول اكرم ، صلّى اللّه عليه و آله ، براى فضيلت طالب علم و علما بيان فرمودند در ضمن چند فصل به مناسبت به شرح آنها مىپردازيم . و على اللّه التّكلان .
فصل در بيان آنكه كسى كه سلوك طريق علم كند حق تعالى او را سلوك طريق جنت دهد .
و بايد مقدمتا دانست كه علوم مطلقا منقسم مىشود به دو قسمت : يكى علوم دنيايى ، كه غايت مقصد در آنها رسيدن به مقاصد دنيويه است . و ديگر علوم اخرويه ، كه غايت مقصد در آنها نيل به مقامات و درجات ملكوتيه و وصول به مدارج اخرويه است . و پيش از اين اشاره شد به اينكه غالبا امتياز اين دو نحوه علم به امتياز نيّات و قصود است ، گرچه خود آنها نيز في حد نفسها به دو سنخ منقسم شوند . و به مناسبت آثارى كه در اين حديث شريف براى طلب علم و علما بيان فرمودند ، مقصود از اين علم قسم دوم و علم آخرت است . و اين واضح است .
و نيز پيش از اين ذكر شد كه كليهء علوم اخرويه از سه حال خارج نيست : يا از قبيل علم باللّه و معارف است ، يا از قبيل علم تهذيب نفس و سلوك إلى اللّه است ، يا از قبيل علم آداب و سنن عبوديت است . اكنون گوييم كه تعمير نشئهء آخرت بسته به اين سه امر است ، و بنابراين ، جنّات نيز به تقسيم كلى سه جنّت است : يكى جنّت ذات ، كه غايت علم باللّه و معارف الهيّه است . و ديگر جنّت صفات ، كه نتيجهء تهذيب نفس و ارتياض آن است . و سوم جنّت اعمال ، كه صورت قيام به عبوديت و نتيجهء آن است . و اين جنّات معموره و آبادان نيستند ، چنانچه ارض جنّت اعمال قاع « 1 » است ، چون اراضى نفس در اوّل امر . و آبادان و عمران آنها تابع عمران و آبادانى نفس است . چنانچه اگر مقام غيب نفس تعمير به معارف الهيه و جذبات غيبيهء ذاتيه نشود ، بهشت ذات و جنّت لقاء از براى انسان حاصل نشود . و اگر تهذيب
هامش
( 1 ) پاورقى 16 ، حديث 22 .