شىء به صورت آن است نه مادهء آن . بلكه تحديد به فصل حدّ تامّ است ، و به جنس و فصل ناقص است ، زيرا كه اختلاط به غرايب و اجانب و معرفى به منافى شىء ، مضربه حقيقت و تعريف و تماميت آن است ، و ماده و جنس از غرايب و اجانب است نسبت به حقيقت شىء كه عبارات از صورت و فعليت و فصل است . پس ، تمام حقيقت اعمال همان صور اعمال و جنبهء ملكوتيهء آنها است كه نيت است . و از اين بيان معلوم شد كه حضرت صادق ، عليه السلام ، در اين حديث شريف اوّل نظر به صور اعمال و مواد آنها فرموده ، و فرموده است جزء صورى افضل از جزء مادى و نيت افضل از عمل است ، چنانچه گوييم روح افضل از بدن است . و لازم نيايد كه عمل بىنيت صحيح باشد ، و بدن بىروح بدن باشد ، بلكه به تعلق نيت به عمل و روح به بدن آن يك عمل و اين يك بدن گردد . و اين معجون مختلط از نيت و عمل و روح و بدن ، جزء صورى ملكوتى هر يك افضل از جزء مادى ملكى آن است . و اين معنى حديث مشهور است : نيّة المؤمن خير من عمله . [ 1 ] و در ثانى آن حضرت نظر فرموده به فناى عمل در نيت و ملك در ملكوت و مظهر در ظاهر ، و فرموده است : ألا ، و إنّ النّيّة هي العمل . عمل همان نيت است ، و غير نيت چيزى در كار نيست . و تمام اعمال در نيات فانى هستند و از خود استقلالى ندارند . پس از آن ، استشهاد فرمود به قول خداى تعالى :
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلى شاكِلَتِهِ
. هر كس بر شاكلهء خود عمل مىنمايد ، و اعمال تابع شاكلهء نفس است . و شاكلهء نفس گر چه هيئت باطنى روح و ملكات مخمّرهء در آن است ، لكن نيّات شاكلهء ظاهريهء نفساند . توان گفت كه ملكات شاكلهء اوّليهء نفس ، و نيّات شاكلهء ثانويهء آن هستند ، و اعمال تابع آنهاست ، چنانچه حضرت فرموده است : شاكله نيّت است . و از اينجا ظاهر شود كه طريق تخليص اعمال از جميع مراتب شرك و ريا و غير آن ، منحصر به اصلاح نفس و ملكات آن است ، كه آن سرچشمهء تمام اصلاحات و منشأ جميع مدارج و كمالات است . چنانچه اگر انسان حبّ دنيا را به رياضات علمى و عملى از قلب خارج كند ، غايت مقصد او دنيا نخواهد بود ، و اعمال او از شرك اعظم ، كه جلب انظار اهل دنيا و حصول موقعيت در نظر آنهاست ، خالص شود و جلوت و خلوت و سرّ و علن او مساوى شود . و اگر با رياضات نفسانيه بتواند حبّ نفس را از دل بيرون كند ، به هر مقدارى كه دل از خودخواهى خالى شد خدا خواه شود و اعمال او از شرك خفى نيز خالص شود . و مادامى كه حب نفس در دل است و انسان در بيت مظلم نفس است ، مسافر إلى اللّه نيست ، بلكه از مخلّدين إلى الارض است . و اوّل قدم سفر إلى اللّه
هامش
[ 1 ] پيامبر فرمود : « نيّت مومن بهتر از عمل اوست . » اصول كافى ، ج 2 ، ص 84 ، « كتاب الايمان و الكفر » ، « باب النية » ، حديث 2 .