بسيارى كردند كه بيان آنها و مناقشه در طرد و عكس هر يك خارج از وظيفهء اين اوراق است مگر به طور اجمال .
شيخ محقق سعيد شهيد در كشف الريبة مىفرمايد از براى آن دو تعريف است : اوّل - و آن مشهور بين فقهاست - : هو ذكر الإنسان حال غيبته بما يكره نسبته إليه ، ممّا يعدّ نقصانا في العرف به قصد الانتقاص و الذّمّ . » و الثانى : « التّنبيه على ما يكره نسبته إليه . . . الخ « 1 » حاصل معنى آن است كه « غيبت عبارت است از ذكر كردن انسان را در حال غايب بودنش به چيزى كه خوش آيند نيست نسبت دادن آن را به سوى او ، از چيزهايى كه پيش عرف مردم نقصان است ، به قصد انتقاص و مذمت او . » و حاصل معنى دوم آن است كه « آن عبارت است از آگاهى دادن بر چيزى كه چنين باشد . » و تعريف دوّم اعم است از اوّل در صورتى كه « ذكر » به معنى قول باشد ، چنانچه متفاهم عرفى است ، زيرا كه « تنبيه » اعم است از قول و كتابت و حكايت ، و غير آن از ساير طرق تفهيم . و اگر « ذكر » اعم از قول باشد ، چنانچه مطابق لغت است ، مرجع هر دو تعريف به يك امر برگردد ، و مفاد اخبار نيز دلالت بر اين دو تعريف دارد .
مثل ما في مجالس الشيخ في حديث أبي الأسود ، في وصيّة النبيّ ، صلّى اللّه عليه و آله ، لأبي ذرّ ، رضوان اللّه عليه . و فيه : قلت : يا رسول اللّه ، ما الغيبة ؟ قال : ذكرك أخاك بما يكره . قلت : يا رسول اللّه ، فإن كان فيه الّذي يذكر به ؟ قال : اعلم ، أنّك إذا ذكرته بما هو فيه ، فقد اغتبته ، و إذا ذكرته بما ليس فيه ، فقد بهتّه . « 2 » حضرت ابى ذر گويد : « گفتم اى رسول خدا ، چيست غيبت ؟ فرمود : « ذكر تو است برادر خود را به چيزى كه مكروه است . » گفتم : « يا رسول اللّه ، اگر باشد در او آنچه ذكر شده ، غيبت است ؟ » فرمود : « اگر باشد غيبت است ، و اگر نباشد تهمت است . » و در نبوى مشهور وارد است : هل تدرون ما الغيبة ؟ فقالوا : اللّه و رسوله أعلم .
قال : ذكرك أخاك بما يكره . . . الخ [ 1 ] و اين برگشت كند به معنى اوّل ، بنابر متفاهم عرفى معنى « ذكر » ، يا معنى دوم ، بنابر اعميّت « ذكر » از قول . و غايب بودن برادر را نفرمود ، زيرا كه از مفهوم غيبت معلوم بوده و محتاج به ذكر نبوده . و برادر نيز معلوم
هامش
[ 1 ] « آيا مىدانيد غيبت چيست ؟ » گفتند : « خدا و رسولش بهتر مىدانند . » گفت : « ياد كردن تو است برادر خود را به چيزى كه خوش ندارد . ( المحجة البيضاء ، ج 5 ، ص 256 ، « كتاب آفات اللّسان » .
( 1 ) كشف الريبة ، ص 2 ، « فى تعريف الغيبة و الترهيب منها » .
( 2 ) وسائل الشيعة ، ج 8 ، ص 598 « ابواب احكام العشرة » باب 152 ، حديث 9 .