تذكر . جناب خواجه عبد اللّه فرمايد : التّذكّر فوق التّفكّر ، فإنّ التّفكّر طلب ، و التّذكّر وجود . « 1 » « تذكر فوق تفكر است ، زيرا كه اين طلب محبوب است و آن حصول مطلوب . » تا انسان در راه طلب و دنبال جستجوست ، از مطلوب محجوب است ، چنانچه به وصول به محبوب از تعب تحصيل فارغ آيد . و قوّت و كمال تذكر بسته به قوّت و كمال تفكر است . و آن تفكر كه نتيجهاش تذكر تام معبود است ، در ميزان ساير اعمال نيايد و با آنها در فضيلت طرف مقايسه نشود ، چنانچه در روايات شريفه از عبادت يك سال و شصت سال و هفتاد سال تفكر يك ساعت را بهتر شمردهاند « 2 » .
معلوم است غايت و ثمرهء مهمهء عبادات حصول معارف و تذكر از معبود حق است ، و اين خاصيت از تفكر صحيح بهتر حاصل مىشود . شايد تفكر يك ساعت ابوابى از معارف به روى سالك بگشايد كه عبادت هفتاد سال نگشايد يا انسان را چنان متذكر محبوب نمايد كه از مشقتها و زحمتهاى چندين ساله اين مطلوب حاصل نشود .
و بدان اى عزيز كه تذكر از محبوب و به ياد معبود به سر بردن نتيجههاى بسيارى براى عموم طبقات دارد : اما براى كمّل و اوليا و عرفا ، كه خود آن غايت آمال آنهاست و در سايهء آن به وصال جمال محبوب خود رسند . هنيئا لهم . و اما براى عامه و متوسّطين بهترين مصلحات اخلاقى و اعمالى و ظاهرى و باطنى است . انسان اگر در جميع احوال و پيشامدها به ياد حق تعالى باشد و خود را در پيشگاه آن ذات مقدس حاضر ببيند ، البته از امورى كه خلاف رضاى اوست خوددارى كند و نفس را از سركشى جلوگيرى كند . اين همه مصيبات و گرفتارى به دست نفس امّاره و شيطان رجيم از غفلت از ياد حق و عذاب و عقاب اوست . غفلت از حق كدورت قلب را زياد كند و نفس و شيطان را بر انسان چيره كند و مفاسد را روز افزون كند ، و تذكر و ياد آورى از حق دل را صفا دهد و قلب را صيقلى نمايد و جلوهگاه محبوب كند ، و روح را تصفيه نمايد و خالص كند و از قيد اسارت نفس انسان را براند ، و حبّ دنيا [ را كه ] منشأ خطيئات و سرچشمهء سيّئات است از دل بيرون كند ، و همّ را همّ واحد كند و دل را براى ورود صاحب منزل پاك و پاكيزه نمايد .
پس اى عزيز ، در راه ذكر و ياد محبوب تحمل مشاقّ هر چه بكنى كم كردى .
دل را عادت بده به ياد محبوب ، بلكه به خواست خدا صورت قلب صورت ذكر حق شود ، و كلمهء طيبهء
لا إله الّا اللّه
صورت اخيره و كمال اقصاى نفس گردد ، كه از اين زادى بهتر براى سلوك إلى اللّه و مصلحى نيكوتر براى معايب نفس و راهبرى خوبتر
هامش
( 1 ) منازل السائرين ، ص 15 ، « قسم بدايات » ، باب « تذكر » .
( 2 ) حديث 12 ، پاورقى 11 ، 12 ، 13 .