باشد كه به طفل كوچك كه زبان باز نكرده مىخواهد تعليم كلمه را كند : تكرار مىكند تا اينكه او به زبان مىآيد و كلمه را ادا مىكند . پس از آنكه او اداى كلمه را كرد ، معلم از طفل تبعيت مىكند ، و خستگى آن تكرار بر طرف مىشود و گويى از طفل به او مددى مىرسد . همين طور كسى كه ذكر مىگويد بايد به قلب خود ، كه زبان ذكر باز نكرده ، تعليم ذكر كند . و نكتهء تكرار اذكار آن است كه زبان قلب گشوده شود . و علامت گشوده شدن زبان قلب آن است كه زبان از قلب تبعيت كند و زحمت و تعب تكرار مرتفع شود . اوّل زبان ذاكر بود و قلب به تعليم و مدد آن ذاكر شد ، و پس از گشوده شدن زبان قلب ، زبان از آن تبعيّت كرده به مدد آن يا مدد غيبى متذكر مىشود .
و ببايد دانست كه اعمال ظاهريهء صوريه لايق مقام غيب و حشر در ملكوت نشوند ، مگر آنكه از باطن روحانيت و لباب قلب به آن مددى رسد و او را حيات ملكوتى بخشد . و آن نفخهء روحى ، كه خلوص نيت و نيت خالص صورت اوست ، به منزلهء روح و باطن است كه به تبع آن جسد نيز محشور در ملكوت شود و لايق قبول درگاه گردد . و لهذا در روايات شريفه وارد است كه قبولى اعمال به قدر اقبال قلب است . [ 1 ] با همه وصف ، ذكر لسانى نيز محبوب و مطلوب است و انسان را بالاخره به حقيقت مىرساند ، لهذا در اخبار و آثار از ذكر لسانى مدح عظيم شده ، و كمتر بابى مثل باب « ذكر » كثير الحديث است . « 1 » و در آيات شريفهء كتاب كريم نيز بسيار از آن مدح شده ، « 2 » گرچه غالب آنها منزّل بر ذكر قلبى يا ذكر با روح است ، ولى تذكر حق در هر مرتبه محبوب است . و ما در اين مقام ختم كلام مىكنيم به ذكر چند حديث شريف براى تيمن و تبرك .
فصل در ذكر بعض احاديث در فضيلت ذكر خدا
كافى بسند صحيح عن الفضيل بن يسار قال قال أبو عبد اللّه ، عليه السّلام : ما من مجلس يجتمع فيه أبرار و فجّار فيقومون على غير ذكر اللّه عزّ و جلّ إلّا كان حسرة عليهم يوم القيامة . « 3 » « هيچ مجلسى نيست كه مجتمع شوند در آن نيكان و بدانى ، پس برخيزند بىذكر خدا ، مگر آنكه حسرت شود براى آنها در روز قيامت . » معلوم
هامش
[ 1 ] پيامبر فرمود : انّ اللّه لا ينظر إلى صوركم و أعمالكم ، و إنّما ينظر إلى قلوبكم ( همانا خداوند به صورتها و اعمالتان ننگرد ، بلكه به دلهايتان نظر كند . » بحار الانوار ج 67 ، ص 248 ، « كتاب ايمان و كفر » ، باب 54 ، حديث 21 .
( 1 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 496 - 506 ، « كتاب الدّعاء » ، « باب من يجب من ذكر اللّه عز و جل كل مجلس » ، « باب ذكر اللّه عزّ و جلّ كثيرا » ، . . . وسائل الشيعة ، ج 4 ، ص 1177 - 1240 ، « كتاب الصلاة » ، « ابواب الذكر » ، المحجّة البيضاء ، ج 2 ، ص 265 - 277 ، « كتاب الاذكار و الدعوات » ، ص 343 - 387 ، « كتاب ترتيب الاوراد و تفصيل احياء الليل » .
( 2 ) رعد - 28 و عنكبوت - 45 ، حديد - 16 ، بقره - 220 احزاب - 41 و . . .
( 3 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 496 ، « كتاب الدعاء » ، « باب ما يجب من ذكر اللّه في كل مجلس » ، حديث 1 .