صبر كند بر بغضاى مردم و حال آنكه او قادر باشد بر محبت و جلب آنها ، و صبر كند بر ذلّت و حال آنكه توانا باشد بر عزت ، بدهد او را خداوند ثواب پنجاه صدّيق از كسانى كه تصديق مرا كردند . » و قريب به اين مضمون نيز حديثى از جناب امير المؤمنين ، عليه السلام ، وارد شده است . « 1 » بالجمله ، احاديث در اين باب بسيار است ، ما اكتفا نموديم به همين چند حديث شريف .
فصل در بيان درجات صبر اهل معرفت
بدان كه تا اين مقام آنچه ذكر شد ، راجع به حال عامه و متوسطين بود ، چنانچه در اوّل اين فصول اشاره به آن نمودم كه صبر را از مقامات متوسطين به شمار آوردند .
ولى از براى صبر درجات ديگرى است كه راجع به اهل سلوك و كمّل و اولياست ، چنانچه از آن « صبر في اللّه » است . و آن ثبات در مجاهده است ، و ترك مألوفات و مأنوسات ، بلكه ترك خويشتن است در راه محبوب . و اين راجع به اهل سلوك است .
و مرتبهء ديگر « صبر مع اللّه » است . و آن راجع به اهل حضور و مشاهدهء جمال است در وقت خروج از جلباب بشريت ، و تجرد از ملابس افعال و صفات ، و متجلى شدن قلب به تجليات اسماء و صفات ، و توارد و اردات انس و هيبت ، و حفظ نفس از تلوّنات و غيبت از مقام انس و شهود .
و درجهء ديگر « صبر عن اللّه » است . و آن از درجات عشاق و مشتاقين است از اهل شهود و عيان ، در صورتى كه رجوع به عالم خود كنند و به عالم كثرت و صحو برگردند . و اين اشقّ مراتب صبر و مشكلترين مقامات است . و به اين مرتبه اشاره فرموده مولاى سالكان و پيشواى كاملان و امير مؤمنان ، عليه السلام ، در دعاى شريف « كميل » : و هبني صبرت على عذابك ، فكيف أصبر على فراقك : [ 1 ] و روى أنّ شابّا من المحبّين سأل الشّبلى عن الصّبر فقال : أىّ الصّبر أشدّ ؟
فقال : الصّبر للّه . فقال : لا . فقال : الصّبر باللّه . فقال : لا . فقال : الصّبر على اللّه .
هامش
[ 1 ] « الها ، گيرم كه بر عذاب تو صبر كردم ، چگونه جدايى از تو را تاب آورم . » دعاى « كميل » ، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد ص 587 در اعمال شب نيمهء شعبان .
( 1 ) بحار الانوار ، ج 68 ، ص 76 ، « كتاب ايمان و كفر » ، باب 62 ، حديث 6 .