صبر نمايد بر اطاعت ، بنويسد خدا از براى او ششصد درجه ، ميانهء درجه تا درجه مثل ميانهء قعر زمين تا عرش . و كسى كه صبر كند بر معصيت ، بنويسد خداوند براى او نهصد درجه ، ميانهء درجه تا درجه مثل ميانهء منتهاى زمين تا منتهاى عرش . » و از اين حديث شريف معلوم مىشود كه صبر بر معصيت افضل است از ساير مراتب صبر ، چه كه هم درجات آن بيشتر است ، و هم سعهء بين درجات بسيار زيادتر است . و نيز معلوم شود كه سعهء بهشت بيش از آن است كه در اوهام ما محجوبين و مقيدين است . و آنچه در تحديد بهشت وارد است كه عرضها كعرض السّموات و الأرض . [ 1 ] شايد راجع به بهشت اعمال باشد . و اينكه در حديث شريف است ، بهشت اخلاق است ، و ميزان در بهشت اخلاق قوّت و كمال اراده است ، و آن را محدود به حدى نبايد كرد .
بعضى فرمودهاند كه اينجا مقصود ارتفاع است ، و در آيهء شريفه عرض . « 1 » و تنافى نيست : ممكن است در عرض برابر و در ارتفاع مختلف باشند . و اين بعيد است . زيرا چنين نمايد كه مقصود از عرض ميزان سعه باشد نه عرض مقابل طول .
چنانچه سماوات و ارض نيز عرض مقابل طول به معناى متفاهم عرفى و لغوى ندارند ، گرچه عرض به معناى بعد ثانى به اصطلاح طبيعيين دارند ، و كتاب الهى مشى بر طبق اصطلاح نمىفرمايد .
و در كافى شريف سند به حضرت صادق ، عليه السلام ، رساند : قال : قال رسول اللّه ، صلّى اللّه عليه و آله ، سيأتي على النّاس زمان لا ينال فيه الملك إلّا بالقتل و التّجبّر ، و لا الغنى إلّا بالغصب و البخل ، و لا المحبّة إلّا باستخراج الدّين و اتّباع الهوى . فمن أدرك ذلك الزّمان فصبر على الفقر و هو يقدر على الغنى و صبر على البغضة و هو يقدر على المحبّة و صبر على الذلّ و هو يقدر على العزّ ، آتاه اللّه ثواب خمسين صدّيقا ممّن صدّق بى . « 2 » « فرمود جناب صادق ، عليه السلام ، كه فرمود رسول خدا ، صلّى اللّه عليه و آله و سلم : « زود است كه مىآيد بر مردم زمانى كه رسيده نشود در آن سلطنت ، مگر به كشتن و جور كردن ، و نه بىنيازى ، مگر به غصب نمودن و بخل ورزيدن ، و نه محبت و جلب قلوب ، مگر [ به ] خروج از دين و متابعت هواى نفس . پس كسى كه ادراك كند آن زمان را ، پس صبر كند بر بيچيزى و حال آنكه توانا باشد بر توانگرى ، و
هامش
[ 1 ] اشاره است به آيهء مباركهءو سارِعُوا إلى مغفرةٍ من ربِّكم و جنَّةٍ عرضُها السّموات و الأرض أُعِدَّت للمتّقين.
( بشتابيد به سوى آمرزش پروردگارتان و بهشتى كه وسعت آن به قدر آسمانها و زمين است كه براى پرهيزگاران آماده شده است . ) ( آل عمران - 133 ) .
( 1 ) مرآة العقول ، ج 8 ، ص 138 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب صبر » ، حديث 15 .
( 2 ) اصول كافى ، ج 2 ، ص 91 ، « كتاب ايمان و كفر » ، « باب صبر » ، حديث 12 .