تبعيت هواى نفس در شئون ثلاثه نكند ، هيچيك از معارف الهيه و اخلاق فاضله و اعمال صالحه در او بروز نكند ، بلكه جميع انوار فطريهء او نيز خاموش گردد .
پس ، تمام مراتب حق كه از اين سه مقام كه ذكر شد ، يعنى معارف الهيه و اخلاق و ملكات فاضله و اعمال صالحه ، خارج نيست ، زير پاى هواهاى نفسانيه پايمال گردد ، و متابعت از تمايلات نفسانيه و ملايمات حيوانيه نگذارد در او حق به هيچيك از مراتب جلوه كند ، و كدورت و ظلمت هواى نفس تمام انوار عقل و ايمان را خاموش كند ، و ولادت ثانويه ، كه ولادت انسانيه است ، از براى او رخ ندهد ، و در همان حال بماند و ممنوع و مصدود از حق و حقيقت شود تا آنكه از اين عالم با همين حال رحلت كند . و در آن عالم ، كه كشف سريره شود ، خود را جز حيوان يا شيطانى نيابد ، و از انسان و انسانيت اصلا يادى نكند ، و در آن حال در ظلمتها و عذابها و وحشتهاى بىپايان بماند تا خداى تعالى چه خواهد .
پس ، اين حال تبعيت كامل است از هواى نفس ، كه منع كامل كند از حق . و از اين جا مىتوان فهميد كه ميزان بازماندن از حق متابعت هواى نفس است ، و مقدار بازماندن نيز متقدر شود به مقدار تبعيت . مثلا اگر به واسطهء تعليم انبيا و تربيت علما و مربيان ، مملكت انسانيت اين انسان كذايى ، كه در اوّل ولادت با آن سه قوّه هماغوش بود و با ترقى و تكامل او آنها نيز ترقى و تكامل مىكردند ، در تحت تأثير تربيت واقع شد ، و كمكم تسليم قوّهء مربيهء انبيا و اوليا ، عليهم السلام ، گرديد ، ممكن است چيزى بر او نگذرد جز آنكه قوّهء كاملهء انسانيه ، كه در او به طريق استعداد و قابليت وديعه گذاشته شده بود ، فعليت پيدا كند و ظهور نمايد و تمام شئون و قواى مملكت برگردد به شأن انسانيت . شيطان ايمان آورد به دستش ، چنانچه در دست رسول اكرم ، صلّى اللّه عليه و آله ، ايمان آورد ، فرمود : إنّ شيطانى آمن بيدي . [ 1 ] « شيطان من به دست من ايمان آورد . » و مقام حيوانيت او تسليم مقام انسانيتش شود ، به طورى كه مركب مرتاض راهوار عالم كمال و ترقى و براق آسمان پيماى راه آخرت شود و ابدا سر خودى نكند و چموشى ننمايد . و بعد از تسليم شدن شهوت و غضب به مقام عدل و شرع ، عدالت در مملكت بروز كند و حكومت عادلهء حقه تشكيل شود كه كار كن در آن و حكمفرماى در آن حق و قوانين حقه باشد ، و قدمى بر خلاف حق در آن گذاشته نشود و به كلى از باطل و جور عارى و برى گردد .
پس ، همانطور كه ميزان در منع حق و صدّ آن اتّباع هواى نفس است ، ميزان در جلب حق و پيدايش آن متابعت شرع و عقل است . و بين اين دو منزل ، كه يكى
هامش
[ 1 ] مضمون اين حديث در عوالى اللئالى ( ج 4 ، ص 97 ) و علم اليقين ( ج 1 ، ص 282 ) آمده است .