جواب : خداوند در آيات زيادى از قرآن احكام فرعيّه را مخاطب به
« الَّذِينَ آمَنُوا » *
آورده است ، با اين كه همه مكلّف هستند ، چون كسانى كه گوش مىكنند مؤمنين هستند و ديگران گردن كش و مخالفند . به عنوان مثال در سورهء بقره پنج آيه است كه احكام فرعيّه را با
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا » *
بيان مىكند :
1 -
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اسْتَعِينُوا بِالصَّبْرِ وَ الصَّلاةِ »
« 1 » صلاة منحصر به الذين آمنوا نيست .
2 -
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَ الْأَذى »
« 2 » ابطال صدقه منحصر به مؤمنين نيست .
3 -
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصاصُ فِي الْقَتْلى »
« 3 » قصاص منحصر به مؤمنين نيست .
4 -
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ »
« 4 » دستور كتابت دين منحصر به مؤمنين نيست و همه مخاطب به اين خطاب هستند .
5 -
« يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيامُ »
« 5 » صوم كه از احكام فرعى است منحصر به مؤمنين نيست و همه به آن مكلّفند .
اين پنج نمونه از سورهء بقره است ؛ موارد ديگرى هم در اين سوره و سورههاى ديگر وجود دارد . پس اين قرينه بر جملهء خبريّه بودن نيست و ممكن است جملهء انشائيه باشد و خطاب به مؤمنين به اين جهت باشد كه آنها گوشى شنوا دارند .
شاهد دوّم : اگر قائل شويد كه جمله انشائيّه است بايد قائل به دو چيز حرام شويد :
1 - زن دادن به زانى حرام است .
2 - ازدواج با زانيه حرام است .
در حالى كه زن دادن به زانى را حرام ندانسته و فتوا ندادهاند ، پس ناچاريم به جهت وجود اين قرينه حمل بر كراهت كنيم .
معناى اين كلام صاحب جواهر اين است كه انشائيه است ولى تنزيهيّه ( كراهت ) .
جواب : ما قائل به حرمت مىشويم و آن قسمت كه به آن فتوا داده نشده ( زن دادن به زانى حرام است ) با استثنا خارج مىكنيم و در مقابل صاحب جواهر كه قرينهاى بر كراهت آورده مىگوييم قرينهاى بر حرمت داريم و آن تعبير
« أَوْ مُشْرِكَةً »
است ، چون زن گرفتن از مشركان و دختر دادن به آنها حرام و حرمت آن قطعى است ، پس اين قرينه بر حرمت است و لعلّ قرينهء حرمت قوىتر از قرينهء كراهت باشد .
بعضى از مفسّران اهل سنّت معتقدند كه آيه دلالت بر حرمت دارد ، ولى منسوخ است به آيهء
« وَ أَنْكِحُوا الْأَيامى مِنْكُمْ »
« 6 » كه عام است و شامل همه مىشود ، فرقى نمىكند زانى يا زانيه باشد .
جواب : دو جواب مىدهيم :
1 - دنبالهء آيه مىفرمايد
« وَ الصَّالِحِينَ مِنْ عِبادِكُمْ وَ إِمائِكُمْ »
كه با اين قيد زانى و زانيه خارج مىشود .
2 - إذا دار الامر بين النسخ و التخصيص ، تخصيص مقدم است چون تخصيص كثير و نسخ كم است ، پس از آيه استفادهء حرمت بعيد به نظر نمىرسد .
67 ادامهء مسألهء 18 . . . . . 14 / 11 / 82 يك روايت در مورد تفسير آيه داريم و از آن استفاده مىشود كه آيه دلالت بر كراهت دارد و اگر روايت از نظر سند و دلالت درست باشد ، آيه را تفسير مىكند .
* . . . عن محمد بن اسماعيل
( ابن بزيع و سند خوب است )
قال :
سأل رجل أبا الحسن الرضا عليه السلام و انا أسمع عن رجل يتزوج المرأة متعة و يشترط عليها أن لا يطلب ولدها الى أن قال : فقال : فلا ينبغى
( ظاهراً كراهت است )
لك أن تتزوّج الّا بمؤمنة أو مُسلمة
( اين تعبير كارى به بحث ما ندارد ولى نسخه بدل آن « مأمونه » و معناى آن مأمون از فجور است كه در اين صورت شاهد بحث ماست ولى كدام نسخه قابل ترجيح است ؟ نسخه بدل بهتر است ، چون ذيل روايت كه استدلال به آيهء شريفه است با « مأمونة » سازگار است )
فإنّ اللَّه عزّ و جلّ يقول
الزَّانِي لا يَنْكِحُ إِلَّا زانِيَةً
. . .
( استدلال ذيل روايت به آيه نشان مىدهد كه صدر روايت هم مأمونة است ) . « 7 »
در مجموع روايت قرينهء بر استفادهء كراهت از آيه است ، البتّه فقط بايد در مورد زانيه حمل بر كراهت كنيم چون مشركه قطعاً حرام است .
روايات :
روايات چند گروه است كه بعضى نهى مىكند و بعضى اجازه مىدهد و بعضى در مشهورات بالفجور نهى مىكند .
همان گونه كه آيه عام بود و نكاح دائم و موقّت را شامل مىشد روايات هم عام است .
هامش
( 1 ) آيهء 153 سورهء بقره .
( 2 ) آيهء 264 سوره بقره .
( 3 ) آيهء 178 سورهء بقره .
( 4 ) آيهء 281 سورهء بقره .
( 5 ) آيهء 183 سورهء بقره .
( 6 ) آيهء 32 سورهء نور .
( 7 ) ح 1 ، باب 8 از ابواب متعه .