دانستهاند و برخى ديگر از اقتصاددانان دهههاى گذشته مثل آرتور لوئيس معتقدند : « اغلب اقتصاددانان در تجزيه و تحليل روند تغييرات به واژهء « رشد » اتكا مىكنند و تنها براى تنوع گاهى از كلمات پيشرفت و توسعه بهره مىگيرند » . « 1 »
امروزه بسيارى از اقتصاددانان ميان « توسعه » و « رشد » تفاوت قائلاند . در تعريف « رشد » بيشتر بر پارامترهاى اقتصادى و كمى همانند درآمد سالانه يا توليد - كه به شكل تدريجى در بلند مدّت افزايش مىيابد - تأكيد مىشود ؛ ولى در مقابل ، « توسعه » تحوّلات و تغييرات فكرى و اجتماعى جامعهء در حال رشد را نيز شامل مىگردد .
بنابراين ، محدودهء « توسعه » گستردهتر از « رشد » و همچنين يك فرآيند چند بعدى است كه افزون بر بهبود ميزان توليد و درآمد ، شامل دگرگونى اساسى در ساختارهاى اجتماعى و ادارى نيز مىشود . « 2 » همچنين از نظر هدف نيز ، توسعه علاوه بر افزايش كمى محصولات و خدمات ، در برگيرندهء دگرگونى كيفى در بافت اجتماعى جامعه ، توزيع عادلانهء ثروت و درآمد ، فقرزدايى ، ايجاد اشتغال ، رفع محروميت و تأمين رفاه عمومى و ترقّى فرهنگى است . « 3 »
به تعبير ديگر : « توسعهء اقتصادى داراى مفهومى گستردهتر و همه جانبهترى است كه علاوه بر رشد كمى ، چگونگى تغييرات فنى و سازمانى در كيفيّت انجام توليد و تخصيص منابع انسانى و مادّى و كاهش نابرابرى و فقر را نيز شامل مىشود . بنابراين ، توسعهء اقتصادى علاوه بر افزايش توليد ، شرايط مساعدى در ساختمان اجتماعى و اقتصادى جامعه فراهم مىآورد كه استمرار رشد اقتصادى را تضمين مىنمايد » . « 4 »
به هر حال ، آنچه را كه در اين نوشتار از توسعهء اقتصادى مورد توجه است ، همان عمران و آبادانى ، فراوانى امكانات ، ارتقاى سطح زندگى مردم ، رشد علمى ، گسترش امنيت و عدالت همراه با معنويت است و در اين رابطه توجه به دو نكتهء زير لازم است :
1 . حيات طيّبه
در فرهنگ اسلامى به جامعه توسعه يافته كه افزون بر شاخصهاى اقتصادى ، معنويت ، اخلاق و ايمان را نيز در درون خود دارد ، جامعهاى داراى « حيات طيّبه » ناميده مىشود .
قرآن كريم مىفرمايد : « « مَنْ عَمِلَ صَالِحاً مِّنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ » ؛ هر كس كار شايستهاى انجام دهد ، خواه مرد باشد يا زن ، در حالى كه مؤمن است ، او را به حياتى پاك زنده مىداريم ، و پاداش آنها را به بهترين اعمالى كه انجام مىدادند ، خواهيم داد » . « 5 »
براى « حيات طيّبه » در اين آيه تفسيرهاى
هامش
( 1 ) . اقتصاد ، رشد و توسعه ، ص 8 .
( 2 ) . مقدمهاى بر جامعهشناسى توسعه روستايى ، ص 18 .
( 3 ) . مجلهء تازههاى اقتصاد ، خرداد و تير 1369 ، ص 30 . همچنين ر . ك : بن بست توسعه در جهان سوم ، ص 19 .
( 4 ) . ارزشها و توسعه ، ص 34 .
( 5 ) . نحل ، آيهء 97 .