به دنيا نفروشد » ؛ (
وَ جَوَادٍ « 1 » لَايَبْخَلُ بِمَعْرُوفِهِ ، وَ فَقِيرٍ لَايَبِيعُ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ
) . « معروف » در اينجا به معناى كمك مالى كردن به مردم است .
اشاره به اينكه بعد از علم و دانش ، دو ركن اصلى ديگر ، مال و ثروت و تقسيم عادلانهء آن و حل مشكلات نيازمندان است . جامعهء فقير و همچنين جامعهاى كه ثروتمندان بخيلى داشته باشد از آرامش و امنيت محروم خواهد بود .
آنگاه امام عليه السلام اشاره به نقطهء مقابل اين چهار ركن و آثار شوم آن مىكند و مىفرمايد : « پس هرگاه عالم ، علم خود را بهكار نگيرد و ضايع كند جاهل از فراگيرى علم خوددارى خواهد كرد و زمانى كه اغنيا در كمكهاى مالى بخل ورزند ، نيازمندان ، آخرت خود را به دنيا مىفروشند » ؛ (
فَإِذَا ضَيَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْكَفَ الْجَاهِلُ أَنْ يَتَعَلَّمَ ، وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِيُّ بِمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِيرُ آخِرَتَهُ بِدُنْيَاهُ
) . بديهى است كه افراد غير عالم هنگامى كه ببينند علما به علم خود پايبند نيستند ، هم به خود آنها بىاعتماد مىشوند و هم به علمشان و در اين حال بهدنبال فراگيرى علوم آنها نمىروند و مىگويند : اگر علم آنها حقيقتى داشت خودشان به آن عمل مىكردند . به تعبير ديگر ، بهترين راه تبليغ علم ، عمل به آن است همانگونه كه در حديث معروف از امام صادق عليه السلام آمده است : «
كُونُوا دُعَاةً لِلنَّاسِ بِغَيرِ أَلْسِنَتِكُمْ
» . « 2 »
در حديث ديگرى از آن حضرت مىخوانيم كه فرمود : «
إِنَّ الْعَالِمَ إِذَا لَمْ يعْمَلْ بِعِلْمِهِ زَلَّتْ مَوْعِظَتُهُ عَنِ الْقُلُوبِ كَمَا يزِلُّ الْمَطَرُ عَنِ الصَّفَا
؛ هنگامى كه عالم به علمش عمل نكند مواعظ و اندرزهاى او از دلها فرو مىريزد آنگونه كه باران از
هامش
( 1 ) . در بسيارى از نسخههاى اين حديث شريف ازجمله در خصال صدوق ، غررالحكم ، تحف العقول و مشكاة الانوار بهجاى واژهء « جواد » واژهء « غنى » آمده است و مناسب هم همين است زيرا نقطهء مقابل فقير ، غنى است نه جواد . غنى ممكن است بخل بورزد يا نورزد ولى جواد هرگز بخل نخواهد ورزيد . در ذيل همين كلام نيز واژهء « غنى » آمده است .
( 2 ) . كافى ، ج 2 ، ص 78 ، ح 14 .