نكته آيا زمان ما مصداق كلام بالاست ؟
تعبيراتى كه امام عليه السلام در اين جملههاى پرمعنا بهكار برده و تمام آن بهصورت فعل مضارع يا شبيه مضارع است خبر مىدهد كه اين شرايط نابسامان و اوضاع دردناك در آينده براى مسلمانان براثر غفلتها و بيگانگى از تعليمات اسلام روى مىدهد اما جملهء آخر آن كه مىفرمايد : «
وَ قَدْ فَعَلَ ، وَنَحْنُ نَسْتَقِيلُ اللَّهَ عَثْرَةَ الْغَفْلَةِ
؛ خداوند چنين فتنهاى را به دليل آن كارهاى ناشايست بر آنها مسلط ساخته و ما از خدا مىخواهيم كه از لغزشها و غفلتهاى ما بگذرد » نشان مىدهد كه در عصر امام عليه السلام چنين حادثهء دردناكى روى داده است . از زمان خليفهء سوم جامعهء اسلامى بهتدريج از اسلام فاصله گرفت و مال و ثروت هنگفت حاصل از غنائم آنها را به خود مشغول ساخت و آلودهء گناهان زيادى شدند و بهدنبال آن ، فتنهء بنىاميه بهوجود آمد و مردم را در حيرت شديدى فرو برد .
ولى اين احتمال وجود دارد كه گفتار امام عليه السلام داراى چند مرحله است ، يك مرحلهء آن در آن عصر اتفاق افتاد و مرحلهء شديدترش در اعصار بعد . آنگونه كه نمونهء آن را با چشم خود در بسيارى از كشورهاى اسلامى مىبينيم كه قرآن ، زياد مىخوانند ولى از عمل به قرآن خبرى نيست ، داد اسلام زياد مىزنند ولى از تعليمات اسلام بىگانهاند ، مساجد فراوانى دارند ، بسيار آباد و پرشكوه ولى نور هدايت در آنها نيست ، فتنهها از آنها مىجوشد و همهجا را فرامىگيرد بهخصوص اين گفتار دربارهء سلفىهاى تكفيرى و متعصب ، كاملًا صادق است و فتنهاى كه بر آنها مسلط شده فتنهء يهود و بعضى از كشورهاى بزرگ است كه قبلهء اول مسلمين را گرفتهاند و همواره كشورهاى اسلامى را تهديد كرده مسلمين را حيران و سرگردان مىكنند .
البته اين احتمال را نيز كه فعل ماضى « قد فعل » اشاره به مضارع متحقق الوقوع و مسلم باشد نبايد ازنظر دور داشت .