اينجا مطرح كردهاند كه در رباى معاملى چه چيزهايى همجنس است و چه چيزهايى همجنس نيست كه شبيه آن را در رباى قرضى و اينكه چه چيزهايى شرط اضافى محسوب مىشود و چه چيزهايى محسوب نمىشود مىتوان تصور كرد .
ولى بايد توجه داشت كه اختلافات حكمى مشكلى ايجادنمىكند زيرا مجتهد بعد از تلاش و كوشش اگر گرفتار خطا بشود معذور است و امام عليه السلام در اين زمينه هشدار نداده است بلكه نظر مبارك امام عليه السلام اشتباهى است كه در تشخيص موضوع براى ناآگاهان پيدا مىشود و اگر در فراگرفتن مسائل مربوط به ربا و كسبهاى حلال و حرام كوتاهى كرده باشند مشكل بيشتر مىشود .
در تأييد اين سخن در روايتى كه ذيل گفتار حكيمانهء مورد بحث در كتاب شريف كافى آمده است مىخوانيم كه اميرمؤمنان عليه السلام مىفرمود : «
لَا يقْعُدَنَّ فِى السُّوقِ إِلَّا مَنْ يعْقِلُ الشِّرَاءَ وَ الْبَيعَ
؛ كسى در بازار ننشيند مگر اينكه احكام خريد و فروش را به خوبى بداند » . « 1 »
و در حديث ديگرى كه اصبغ بن نباته از آن حضرت نقل مىكند مىخوانيم كه اميرمؤمنان عليه السلام بر منبر مىفرمود : «
يا مَعْشَرَ التُّجَّارِ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ الْفِقْهَ ثُمَّ الْمَتْجَرَ وَ اللَّهِ لَلرِّبَا فِى هَذِهِ الْأُمَّةِ أَخْفَى مِنْ دَبِيبِ النَّمْلِ عَلَى الصَّفَا شُوبُوا أَيمَانَكُمْ بِالصِّدْقِ التَّاجِرُ فَاجِرٌ وَ الْفَاجِرُ فِى النَّارِ إِلَّا مَنْ أَخَذَ الْحَقَّ وَ أَعْطَى الْحَقَّ
؛ اى جمعيت تجار ! اول آگاهى بر مسائل سپس تجارت ، و اين سخن را سه بار تكرار نمود آنگاه فرمود : به خدا سوگند ربا در ميان اين امت پنهانتر است از جنبش مورچه بر سنگ سخت . ايمان خود را با حق بياميزيد . تاجر ، فاجر است و فاجر در دوزخ است مگر كسى كه حق بدهد و حق بستاند » . « 2 »
هامش
( 1 ) . كافى ، ج 5 ، ص 154 ، ح 23 .
( 2 ) . همان ، ص 150 ، ح 1 .