و احسان اخلاقى تبديل به يك واجب شرعى و انسانى مىشود و حتى حكومت اسلامى مىتواند مردم را به انجام آن مجبور سازد .
اين نكته نيز قابل توجه است كه ممكن است جود و احسان در موارد خاص از عدالت برتر باشد همانگونه كه قرآن درمورد قصاص مىگويد : « فَمَنْ عُفِىَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَىْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ » . « 1 »
در اين آيه بهروشنى ، عفو و احسان ، برتر از اجراى عدالت بهوسيلهء قصاص شمرده شده است و درمورد بعضى از اختلافات خانوادگى و مهريه مىفرمايد :
« وَأَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوَى » . « 2 »
نيز مىفرمايد : « وَجَزَاؤُا سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِّثْلُهَا فَمَنْ عَفَا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ » . « 3 »
در تمام اين آيات عفو و احسان ، برتر از عدالت شمرده شده ولى اينها در محدودههاى خاصى صورت مىگيرد در حالى كه عدالت محدودهاى ندارد و تمام امور فردى و اجتماعى جامعهء انسانى را دربر مىگيرد .
اين بحث را با روايتى از امام صادق عليه السلام دربارهء اهميت عدل پايان مىدهيم .
« الْعَدْلُ أَحْلَى مِنَ الشَّهْدِ وَأَلْينُ مِنَ الزُّبْدِ وَ أَطْيبُ رِيحاً مِنَ الْمِسْكِ
؛ عدل شيرينتر از عسل ، نرمتر از كره و خوشبوتر از مشك است » . « 4 »
* * *
هامش
( 1 ) . بقره ، آيهء 178 .
( 2 ) . بقره ، آيهء 237 .
( 3 ) . شورى ، آيهء 40 .
( 4 ) . كافى ، ج 2 ، ص 147 ، ح 15 .